Η ΛΕΡΟΣ ΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΩΝΕΣ Η Λέρος, το νησί της Άρτεμης, θεάς του κυνηγιού, παρουσιάζει ενδιαφέρον ιστορικό, γιατί, όπως μαρτυρούν διάφορα ανασκαφικά ευρήματα, παρουσιάζεται ζωή στο νησί από τα πανάρχαια χρόνια, σε όλες τις περιόδους. Στο Παρθένι βρέθηκαν λείψανα Νεολιθικού οικισμού. Πρώτοι κάτοικοί της αναφέρονται στις πηγές, Κάρες, Λέλεγες και Φοίνικες. Αργότερα ήρθαν Λύκιοι και Ετεοκρήτες την εποχή της θαλασσοκρατορίας του Μίνωα, με αρχηγό τον αδερφό του Ροδάμανθυ. Μετά την επικράτηση των Δωριέων γίνεται Δωρική, αλλά οι Ίωνες Μιλήσιοι έδιωξαν τους Δωριείς και επικράτησαν στo νησί. Αυτό προκύπτει και από τα αναφερόμενα στον Στράβωνα, ο οποίος μνημονεύει μαρτυρία τoυ Αναξιμένη του Λαμψακηνού: « Ίκαρον την νήσον και Λέρον Μιλήσιοι συνώκησαν». Ο Όμηρος αναφέρει στην Ιλιάδα ότι «αι Καλύδναι απέστειλαν πλοία εις την Tροίαν». «Καλύδναι» ήταν το σημερινό σύμπλεγμα Λέρου και Καλύμνου, η δε αρχηγία της συμμετοχής στον Τρωικό Πόλεμο (1193-1184 π.χ.) ανατέθηκε στους εγγονούς του Ηρακλή Άντιφο και Φείδιππο(Ιλ. 8. 677). Κατά τους επόμενους αιώνες γίνεται εντονότερη η ιωνική επίδραση και σύμφωνα με τον Ηρόδοτο μεταξύ Μιλήτου και Λέρου αναπτύσσονται στενές εμπορικές και πολιτικές σχέσεις. ο ίδιος ιστορικός αναφέρει ότι,κατά την αποστασία της Μιλήτου εναντίον των Περσών, ο τύραννος Αρισταγόρας φοβάται την επικράτηση των πολιτικών του αντιπάλων και καταστροφή της ιωνικής μεγαλούπολης. Οι επαναστάτες φίλοι του με επικεφαλής τον ιστοριογράφο Εκαταίο του προτείνουν να καταφύγει στη Λέρο αντί της Σαρδηνίας ή της Θράκης, όπου υπάρχουν «φίλοι και συγγενείς», να κτίσει οχυρό και όταν περάσει ο κίνδυνος, χρησιμοποιώντας το νησί αυτό για ορμητήριο να ξαναγυρίσει στη Μίλητο. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι Ίωνες της Λέρου θα παρείχαν άσυλο στον Αρισταγόρα, αφού η Λέρος απoτελoύσε «τμήμα» της πανίσχυρης Μιλήτου. Όμως το 494 π.χ. η Λέρος όπως και η Μίλητος καταλαμβάνεται από τους Πέρσες.

Στην περίοδο που ακολουθεί η Λέρος εντάσσεται στις συμμαχικές πόλεις, οι οποίες, κάτω από την αρχηγία των Αθηναίων, αποτέλεσαν τον αμυντικό σύνδεσμο εναντίον των Περσών. Σε επιγραφή που διασώθηκε αναφέρεται «ΜΙΛΕΣIΟΙ ΛΕΡΟΣ...» και ακολουθεί κατάλογος πόλεων και νησιών πoυ αποτελούσαν το Σύνδεσμο. Στην ίδια περίοδο η Λέρος ακολουθεί το δημοκρατικό σύστημα διακυΒέρνησης της Αθήνας και τo ημερολόγιό της. Ο Θουκυδίδης επισημαίνει την ξεχωριστή σημασία των όρμων και λιμανιών της Λέρου κατά την περίοδο του Πελοποννησιακού Πολέμου (431-404 π.χ.). Οι αντιμαχόμενοι στόλοι τη χρησιμοποιούν σαν ορμητήριο. Με τη λήξη του φθοροποιού για τους Έλληνες πολέμου η Λέρος περιέρχεται στην κυριαρχία των Σπαρτιατών.

Παρθένι: Ναός της Άρτεμης

Ανασκαφικά ευρήματα των τελευταίων χρόνων αλλά και άλλες μαρτυρίες ενισχύoυν την άπoψη ότι η αρχαία πόλη της Λέρου βρισκόταν κοντά στο λιμάνι της Αγ. Μαρίνας. Στην πλαγιά του λόφου Μεροβίγλι Βρίσκεται η πηγή του Παληασκλούπη (Παλαιού Ασκληπιού) και ίσως στην ίδια περιοχή να υπήρχε ιερό του Ασκληπιού, όπως το θέλει η παράδοση, αλλά και η ύπαρξη αρχαίου κιονόκρανου, που Βρέθηκε στoν περίβολο της σημερινής εκκλησίας του Αγ. Παντελεήμονα. Η ύπαρξη αρχαίου ναού της Παρθένου Άρτεμης «εν τόπω ελώδει» στo Παρθένι αναφέρεται από τους αρχαίους συγγραφείς. Ο ναός είναι πολύ πιθανό να βρισκόταν εκεί που σήμερα υπάρχουν τα ερείπια του βυζαντινού ναού, πρωτoχριστιανικής περιόδου, ενώ ελάχιστες πιθανότητες συγκεντρώνει η άποψη ότι ο Ναός της Άρτεμης «κείται επί του λόφου», στο γνωστό βάθρο με λαξευμένες πέτρες. Από τα μέχρι τώρα ανευρεθέντα αρχαιολογικά ευρήματα αποδεικνύεται ότι υπήρχε ζωή στην περιοχή αυτή σε όλες τις ιστορικές περιόδoυς, αλλά η κατασκευή του αεροδιαδρόμου περιορίζει σημαντικά τις πιθανότητες να εντοπιστεί με ακρίβεια η θέση του αρχαίου ναού. Σχετική με το Ναό είναι η παράδοση για τις Μελεαγρίδες, τις αδερφές του Μελέαγρου Γόργη, Ευριμήδη, Δηιάνειρα και Μελανίππη, τις oποίες η θεά Άρτεμη μεταμόρφωσε σε όρνιθες και έστειλε στη Λέρο, επειδή θρηνούσαν γοερά το χαμό του αδερφού τους.

Στη Λέρο γεννήθηκε ο ιστορικός Φερεκύδης και ήκμασε κατά το πρώτο μισό του Ε' π.χ. αιώνα, ονομαζόμενος Αθηναίος, λόγω του μεγάλου χρονικού διαστήματος που έμεινε στην Αθήνα. Έργα του: «Ιστορίαι» «Γενεαλογίαι» «Αυτόχθονες ή Αρχαιολoγία Αττική», έργο αποτελούμενο από τα βιβλία με εκτενή αναφορά των μυθικών παραδόσεων των Αθηνών, των θεών, των ηρώων και των σημαντικότερων αθηναϊκών γενών. Το « Περί Λέρου» έργο του, όπως και άλλα έχουν χαθεί. Λίγο μεταγενέστερος του Φερεκύδη ήταν ο γνωμικός φιλόσοφος και ποιητής Δημόδοκος, γνωστός από τα επιγράμματά του. Η Λέρος απελευθερώνεται από την περσική κυριαρχία την περίοδο της νικηφόρας προέλασης του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Νομίσματα, επιτύμβιες στήλες με γνωστά, από άλλες περιοχές, ονόματα Μακεδόνων μαρτυρούν μιαν αδιάλειπτη ιστορική πορεία από τα κλασικά στα ελληνιστικά χρόνια.

"Κυκλώπεια τείχη" στο Παλαιόκαστρο

Το Φρούριo Μπρούζι. Στην περιοχή Αγ. Μαρίνας και στη νότια είσοδο του κόλπου δεσπόζει το Μπρούζι, πιθανότατα ρωμαϊκό φρούριο και σποραδικά υπάρχουν ψηφιδωτά με ωραίες χρωματικές συνθέσεις και σχέδια. Tοξοειδείς κατασκευές, λείψανα υδραγωγείου κ.ά. είναι χαρακτηριστικά δείγματα της ρωμαϊκής τεχνοτροπίας. Τη σημασία της Λέρου στη ναυσιπλοΐα επισημαίνει ο Πλούταρχος όταν αναφέρεται στην αιχμαλωσία του Ιουλίου Καίσαρα στο νησί Φαρμάκος, στα ΒΑ της Λέρου. Κατά τη βυζαντινή περίοδο η Λέρος ακολουθεί την τύχη των άλλων νησιών της Δωδεκανήσου. Στο Παρθένι πρέπει να υπήρχε οικισμός που ξεκινούσε από τη θάλασσα κι' έφθανε μέχρι το λόφο. Σε μικρή απόσταση από τη θάλασσα ανακαλύφθηκαν τα ερείπια τρίκλιτης βασιλικής, πιθανότατα πρωτοχριστιανικής περιόδου και μοναστηριακό συγκρότημα. Το Κάστρο των Λεπίδων (Παλιόκαστρο). Το Κάστρο των Λεπίδων (γνωστό ως Παλιόκαστρο) δεσπόζει στον κόλπο του Ξηροκάμπου. Σε χρυσόβουλο του Ιουλίου 1087 ορίζεται η μεταφορά των κατοίκων από τo « Κάστρο των Λεπίδων», «ένεκα έριδων των μοναχών και των κατοίκων». Η παραχώρηση του μισού Κάστρου έγινε από το βυζαντινό αυτοκράτορα Αλέξιο Α' Κομνηνό προς τον κατά κόσμον Ιωάννη Λατρηνό, τον μετέπειτα όσιο Χριστόδουλο Πάτμου. ο αυτοκράτoρας αρνείται αρχικά την παραχώρηση - ιδιαίτερα της Λέρου - στο Χριστόδουλο, του οποίου η γνώμη τελικά υπερισχύει. Σύμφωνα με προηγούμενο χρυσόΒουλο της Τρίτης 15ης Ιουνίου 1087 φέρεται σαν κύριος κάτοχος της Πάτμου, των Λειψών και μεγάλου τμήματος της Λέρου (Παρθένι, Κάστρο, Τεμένια). Φθάνει στην Πάτμο και στη συνέχεια έρχεται στη Λέρο. Σύμφωνα με μαρτυρία του μεσαιωνολόγου ΛΕΡIΟΥ ΜΑΝΟΥΗΛ ΙΩ. ΓΕΔΕΩΝ ο Χριστόδουλος έκτισε στο Παρθένι τη μικρή εκκλησία και το Μετόχι του Αγ. Γεωργίου με κομμάτια από τους κίονες του Αρχαίου Ναού της Άρτεμης. Αντίθετοι στην αυτοκρατορική απόφαση οι Λεριοί επαναστατούν (1087) και απειλούν το Χριστόδουλο και τους μοναχούς του. Από το 1087 λοιπόν μετατοπίζεται η «πόλις» «από του Παντελίου εις τα Λέπιδα... διέμεινε δ' αυτόθι η κυρία πόλις έκτοτε και καθ' όλην την διάρκειαν της φραγκικής κατoχής της νήσου, μέχρι της καταλήψεως αυτής υπό των Τούρκων τω 1523» (Λεριακά σ. 29). Tο Κάστρο της Λέρου, μικρό σχετικά σε έκταση είναι «οχυρώτατον και απόρθητον». Η θέση του είναι επίκαιρη και περίβλεπτη, ο επισκέπτης του μπορεί να διακρίνει όχι μόνο το μεγαλύτερο τμήμα της Λέρου, αλλά και τα κοντινά νησιά Κάλυμνο στο νότο, Λειψούς και Πάτμo βόρεια και τις μικρασιατικές ακτές στην Ανατολή. Κoντά στο εξωτερικό περιτείχισμα της βόρειας και νότιας πλευράς σώζονται τα θεμέλια των «οσπητίων ή κελλίων» των μικρών σπιτιών που ανέρχονταν σε 180. όπως αναφέρει σχετικά το Χρυσόβoυλο τoυ 1087. Στα σπίτια αυτά στην αρχή κατοικούσαν οι φρουροί και στη συνέχεια έμεναν οι κάτοικοι των γύρω περιοχών για να πρoφυλαχθούν από διάφορες επιδρομές.

Από τις αρχές του 18ου μ.Χ. αιώνα, αλλά και μετά την επανάσταση του 1821 με προικοσύμφωνα και διαθήκες κληροδοτούσαν ή προικοδοτούσαν «το σπίτι στο Κάστρο». Tης ίδιας περιόδου είναι ο ναός του Αγ. Ιωάννη του Θεολόγου ( 11ος αιώνας) στο Λακκί, τον οποίο ανοικοδόμησε πάνω στον ομώνυμο βυζαντινό ναό ο Θεολόγος Μαρκόπουλος. Επίσης ο ναός των Αγ. Αναργύρων, θολωτός και ζωγραφισμένος, ο ναός της Θεοτόκου στα Τεμένια, ο ναός της Παναγίας του Κάστρου, ο ναός του Παλαιοκαστρου, ο ναος των Τεσσαράκοντα Μαρτύρων στ' Άλιντα, ο ναος της κυρα-Ματρώνης (Αγ. Κιουρά), ο ναος του Προφήτου Ζαχαρίου στην τοποθεσία Σχοινώντα, ο ναΟς της Παναγίας της Λημνιώτισσας στο Λακκί, ο ναος του Αγ. Ιωάννου στο Δρυμώνα και ο ναος της Παναγίας της Γουρλομάτας (ονομασια που οφείλεται προφανώς στην ανάλογη έκφραση των ματιών της Παναγίας). Για το ναο αυτο ο Μέγας Χαρτοφύλαξ και Υπoμνηματογράφος Μανoυήλ Ιω. Γεδεών αναφέρει οτι «ανεκαινίσθη ο θείος δομος της υπερευλογημένης δεσποίνης ημών Θεοτοκου... Εν έτει 1327».

Το 1309 οι Ιωαννίτες Ιππoτες της Ροδου κατέλαβαν τη Λέρο, πoυ αποτελούσε τμήμα της επαρχίας της Κω μαζί με άλλα εφτά νησιά. Οχύρωσαν τα φρoύρια της Δωδεκανήσoυ χρησιμοποιώντας τoυς κατοίκους για το σκοπο αυτο. Μη διαθέτοντας επαρκείς δυνάμεις για τη φύλαξη των νησιών, που οι ίδιοι ονομασαν «Σποράδες Νήσοι» εγκαθιστούσαν το φρούραρχο, τους διοικητές και μερικούς αξιωματικούς, τις δε φρουρές απάρτιζαν οι ίδιοι οι κάτοικοι. Δείγματα της Κατοχής των Ιπποτών είναι τα τέσσερα οικοσημα στο Κάστρο, δύο εντειχισμένα στη βορεια πλευρά, ενώ τα υπολοιπα βρίσκονται σε άλλες θέσεις. Οι Ιωαννίτες (ή Ιππότες του Αγ. Ιωάννη) τροποποίησαν - σύμφωνα με τις οχυρωματικές ανάγκες της εποχής - και επισκεύασαν το φρούριο κατά τα έτη 1300 και 1511. Συνεχείς πειρατικές επιθέσεις εναντίον της Λέρου γίνονται στα 1455, 1456. Tο 1457 ο τουρκικός στόλος με 18.000 άντρες επιχείρησε να καταστρέψει τα χωριά και την ύπαιθρο της Κω, της Σύμης, της Καλύμνου, της Νισύρου και της Λέρου. Επίσης στα 1460, 1461 και 1464. Το 1502 η Λέρος πολιορκήθηκε από δεκαοκτώ τουρκικά πλοία, που δεν μπόρεσαν όμως να την καταλάβουν. Το 1505 ο Κεμάλ Ρεϊς με τρεις γαλέρες και δεκαεπτά άλλα ιστιοφόρα του τουρκικού στόλου έχει εντολή από το Σουλτάνο να προκαλέσει ζημιές στους Ιππότες της Ρόδου, οι οποίοι με το στόλο τους ενεργά παρεμπόδιζαν την άφιξη φορτίων σιταριού στην Κωνσταντινούπολη. Επιχείρησε με τις πειρατικές φούστες, που τον συνόδευαν, ν' αποβιβαστεί στη Ρόδο, αλλ'απέτυχε. Επιτέθηκαν και λεηλάτησαν τη Σύμη, Νίσυρo, Τήλο, Λέρο. Δεν μπόρεσε όμως να την καταλάβει. Το 1508 και πάλι ο σουλτανος αναθέτει στον πειρατή Κεμάλ Ρεϊς την αρχηγία του στόλου, που θα επιτεθεί στη Λέρο και στα Δωδεκάνησα. Διέθετε δύναμη 4.000 στρατιωτών για την πολιορκία. Χρησιμοποίησε στην έφοδο είκοσι έξι σκάλες, τέσσερα κανόνια και τέσσερις μπομπάρδες για να ρίχνει πέτρες στα τείχη. Διέθετε είκοσι ιστιοφόρα... Η πολιορκια κράτησε τέσσερις μέρες, αλλά απέτυχε."

Ο Piri Reis συνοδός του θείου του και «ήρωα της θάλασσας» Kemal Reis γράφει το 16ο αιώνα μια περιγραφή του Αιγαίου για σκοπούς κατακτητικούς. Στο «βιβλίο» τoυ αποδεικνύει άθελά του ότι το Αιγαίο είναι ελληνικό. Ο πληθυσμός, ο πολιτισμός, η ιστορία, τα τοπωνύμια, η οικονομία του είναι όλα ελληνικά. Χρησιμοποιεί το ελληνικό όνομα Herios (Λέρος) ο Piri Reis. Άλλα ελληνικά τοπωνύμια του νησιού αναφέρει: Κυρακός (Κυριακός;), Λίνδα, Πηγανούσα, Παρθένι. Η Λέρος κατά τον Piri Reis «είναι μια έρημη περιοχή». Πιό σωστό θα ήταν αν έγραφε η Λέρος έχει ερημωθεί λόγω των Τούρκων. Η Λέρος έχει κατά τον Piri Reis κάστρα «σε καλή κατάσταση» στην Αγία Μαρίνα, στον όρμο της Λίνδα που είναι «ερειπωμένο από παλιά» (και σίγουρα και άλλα μικρότερα). Το καθαυτό Λιμάνι της Λέρου είναι η Αγία Μαρίνα. Αξιόλογο λιμάνι βρίσκεται και στον όρμο της Λίνδα, άλλο αξιόλογο λιμάνι είναι στο Λακκί. Το λόγο για τον oποίο η Λέρος μοιάζει με «έρημη περιοχή» τον ξέρει και τον αναφέρει ο ίδιος ο Piri Reis: «0ι κάτοικοι αυτού του Κάστρου» στην Αγία Μαρίνα, το οποίο «βρίσκεται σε καλή κατάσταση», «δεν μπορούν να μαζέψουν προς το παρόν τη σπορά τους και τη σοδειά τους λόγω των Λαθροθηρών (που έρχονται) απ' την απέναντι ακτή της Ανατολίας, πρέπει να είναι πάντα σε επιφυλακή». Αυτός είναι ο λόγος: Οι Λαθροθήρες της Ανατολίας, οι Τούρκοι δηλαδή που έρχονται στη Λέρο και κλέβουν ό,τι βρουν με τη βία, ακόμα και τις σοδειές. Για να κλέβουν ακόμα και τις σοδειές σημαίνει ότι αρπάζουν τα πάντα, ζώα, γυναικόπαιδα, σπιτικά, σημαίνει ότι γίνονται μάχες σημαίνει ότι οι Τούρκοι έρχονται σαν πειρατές, ληστές και άρπαγες. Αυτό αναγκάζει τους Έλληνες κατοίκους να συγκεντρώνονται σε κάστρα, να αμύνονται διαρκώς, να είναι σε διαρκή «επιφυλακή» «πάντα» να μην μπορούν να κινηθούν ελεύθερα στο νησί τους, να φαίνεται το νησί έρημο...», επισημαίνουν οι συγγραφείς του έργου «Κατακτητική Ναυσιπλοϊα στο Αιγαίο» (1521).

Το Δεκέμβριο του 1522 τα νησιά καταλήφθηκαν από τους Οθωμανούς. Μαζί παραδόθηκαν και όλες οι κτήσεις των Ιπποτών στα παράλια της Μ. Ασίας και στα νησιά της Δωδεκανήσου. Μαζί με τους Φράγκους φρουρούς μπορούσαν να φύγουν σύμφωνα με τη συνθήκη - αν το επιθυμούσαν - και οι χριστιανοί κάτοικοι μαζί με τις αποσκευές τους. Στις 24 Δεκεμ6ρίου 1522 υπογράφηκε η συνθήκη μεταξύ του σουλτάνου Σουλεϊμάν και του Μαγίστρου των Ιπποτών Villiers de I'lle-Adam.

Λερος by Benedetto Bordone (1547)

ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ (1523 - 1912) Τον Ιανουάριο του 1523 η Λέρος μετά από πολιορκια παραδόθηκε στους Τούρκους. Όταν το 1522 οι Ιππότες κλειστηκαν στο Φρούριο της Ρόδου και εγκατέλειψαν τα υπόλοιπα νησιά στην τύχη τoυς, οι κάτοικοι τους προσπάθησαν να σώσουν ό,τι ήταν δυνατό να σωθει. Αποφάσισαν να συναντήσουν με αντιπροσώπους τους το Σουλεϊμάν, που ήταν στρατοπεδευμένoς στη μικρασιατική χερσόνησο της Κνιδου και του δήλωσαν υποταγή. Του πρόσφεραν φρέσκα ψωμιά και άσπρα απαλά σφoυγγάρια, τα μόνα προϊόντα των νησιών και της φιλόξενης θάλασσάς τους. Του ανέφεραν για το άγoνο και πετρώδες έδαφος των νησιών, για την έλλειψη νερού και για τις εισαγωγές όλων των βασικών αγαθών. Η αυθόρμητη προσέλευση των νησιωτών, κάτι που ευνοει ο ιερός μουσουλμανικός νόμος, αλλά η απλοϊκότητα και η φτώχεια τους έπεισαν το Σουλτάνο. Αυτός το 1523 εκδιδει φιρμάνι με το οποιο παραχωρει προνόμιο πλήρους αυτοδιοικησης και αυτονομιας στους Δωδεκανήσιους, εκτός της Ρόδου και της Κω. Γι' αυτό τα νησιά αυτά ονομάζονται «Προνομιούχα» και «Σποράδες», τουρκικά «Ισποράτ Αδασι». Όρισε φόρο «Μαχτού» για κάθε νησι «κατ. αποκοπήν», που πληρωνόταν σε δύο δόσεις για τη συντήρηση των ιερών μουσουλμανικών ιδρυμάτων της Ρόδου. Διοικητικά επέτρεψε πλήρη αυτοδιοικηση και αυτονομια, να διοικειται από τοπικούς άρχοντες κάθε νησι, εκλεγμένους με ψηφοφορια από το λαό την πρώτη βδομάδα κάθε χρόνου. Την κυριαρχια του Σουλτάνου αντιπροσώπευε ένας «Σούμπασης»,που δεν ειχε ανάμειξη στα εσωτερικά ζητήματα των νησιών. Έτσι οι Δωδεκανήσιοι ήταν ελεύθεροι να ρυθμιζουν τις τοπικές υποθέσεις τους, όπως αυτοι ήθελαν, και να τις δικάζουν σύμφωνα με τα ήθη και έθιμά τους. Τα προνόμια αυτά επικυρώθηκαν με μια σειρά από φιρμάνια από τους Σουλτάνους Μεχμέτ Δ' (1644), Αχμέτ Γ' (1717), Οσμάν Γ' (1752) και Αβδούλ Χαμίτ Α' δύο φο ρές (1772 και 1773) και αποτέλεσαν καθεστώς αμετάβλητο για αρκετούς αιώνες. Ακόμη απαγορευόταν η ανάμειξη Τούρκων υπαλλήλων στις υποθέσεις των Δωδεκανησίων. Το 1648 κατά τον τoυρκοενετικό πόλεμο ο Ενετός ναύαρχος Φόσκολο Λεονάρντο από το λιμάνι της Αγ. Μαρίνας βομβάρδισε τη ΒΔ πλευρά του Κάστρου, τη γκρέμισε και κυρίευσε τη Λέρο προσωρινά. Και σήμερα διακρίνονται ίχνη της παλιάς ΒΔ γωνίας που γκρέμισε ο Φόσκολο.

Οι αιώνες κυλούν και η Δωδεκάνησος προοδεύει και αναπτύσσεται με το αυτόνομo καθεστώς της. Η θρησκεία και η ελληνική εκπαίδευση στα σχολεία δεν άφησε σε λήθαργο το εθνικό πνεύμα. Παρά το καθεστώς αυτονομίας και ανεξαρτησίας οι Δωδεκανήσιοι ξεσηκώνονται και συμμετέχουν ενεργά στην ελληνική επανάσταση του 1821. Το λάβαρο της επανάστασης υψώνεται πρώτα στην Πάτμο κι ύστερα στη Λέρo. Ο Κρασούζης, ο Tουρκομάνωλος, τα αδέρφια Χατζημανώλη αρχίζουν ενοπλο αγώνα εναντίον των Tούρκων. Μάλιστα ο ένας από τους δύο πληγώνεται βαριά στην Κρήτη και πεθαίνει στο Ναύπλιο. Ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόφιλος στέλλει ενθουσιώδεις επιστολές στους Δωδεκανήσιους προτρέποντας τους κατοίκους να εξεγερθούν . Ο ίδιος απευθύνει ανάλογου περιεχομένου επιστολή προς τον Επί- σκοπο Λέρνης (Λέρου) Ιερεμία με ημερομηνία (εν Πάτμω ακκα (1821) Απριλίου κζ) στην οποία μεταξύ των άλλων αναφέρει: «Επικαλεσάμενοι λοιπόν την εξ ύψους βοήθειαν... φανήτε υπερασπισταί της ιεράς ημών θρησκείας και πατρίδος». Στις 29 Αυγούστου 1824, ημέρα Παρασκευή, απέναντι από τη Λέρο γίνεται η Ναυμαχία του Γέροντα. Ο τουρκοαιγυπτιακός στόλος που τον αποτελούσαν 200 πολεμικά δίκροτα, φρεγάτες και βρίκια υπό την αρχηγία του Ιμπραήμ και του Χοσ- ρέφ πασά κατανικήθηκε από το στόλο των τριών ναυτικών νησιών με αρχηγό το Ναύαρχο Μιαούλη. Από τα τουρκικά πλοία άλλα κατέφυγαν στην Αλικαρνασσό και άλλα στη Λερό για να σωθούν. Κατά τις 2 μετά το μεσημέρι κι ενώ η ναυμαχία πλησίαζε στο τέλος της, σε μικρή απόσταση από τη Λέρο πυρπολήθηκε τυνησιακή φρεγάτα 38 πυροβόλων από τον Υδραίο πυρπολητή Βατικιώτη, που συνέλαβε αιχμάλωτο και τον μπέη πλοίαρχό της. Οι Λεριοι ανεβασμένοι στα βουνά που βλέπουν προς τα παράλια της Μικράς Ασίας παρακολουθούσαν τη μεγάλη παράταξη του εχθρικού στόλου, από το Γέροντα μέχρι τη Λέρο και τους Λειψούς, και την εξέλιξη της ναυμαχίας.

Από το 1821 μέχρι το 1830 η Λέρος αποτέλεσε τμήμα του ελληνικού κράτους. Ο Ιωάννης Καποδίστριας διόρισε Έπαρχο Έλληνα, ο δε Δήμαρχος Λέρου Μάρκος Ρεϊσης ύψωσε επίσημα την ελληνική σημαία. Τα έγγραφα και τα συμβόλαια συντάσσονταν «εν ονόματι της ελληνικής πολιτείας και του κυβερνήτου», η σφραγίδα είχε παράσταση της ένοπλης Αθηνάς στο μέσο και στα άκρα τις λέξεις «ΜΗΝΙΣΤΕΡΙΟΝ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ» και υπογραφές του Δημάρχου Μάρκου Ρεϊση και του Γραμ- ματέα Εμμ. Μοσχονά. Της ίδιας περιόδου είναι και το παρακάτω έγγραφο της 28ης Φε6ρουαρίου 1829 της Δημογεροντίας Λέρου «εν ονόματι της Ελληνικής Πολιτείας» με σφραγίδα της ΔΗΜΟΓΕΡΟΝΤIΑΣ ΤΗΣ Ν. ΛΕΡΟΥ 1828. Το καθεστώς αυτό εξακολούθησε απαραβίαστο μέχρι να καθοριστούν τα όρια του νεοσύστατου ελληνικού κράτους με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου (3 Φεβρουαρίου 1830), οπότε οι προστάτιδες δυνάμεις παραχωρούν στην Τουρκία τη Δωδεκάνησο και τη Σάμο και δίνουν ως αντάλλαγμα στην Ελλάδα την Εύ6οια, που μέχρι τότε κατείχε η Τουρκία. Ο Ι. Καποδίστριας με επιστολή του της 9ης Μαϊου 1831 διαβεβαιώνει ότι... «Οι ναύαρχοι δεν θα παύσωσι να παρέχωσιν υμίν την προστασίαν των», ενώ με άλλη επιστολή συνιστούσε να μεταβούν πληρεξούσιοι στην Κωνσταντινούπολη. Το 1835 ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β' αναγνωρίζει με φιρμάνι τα προνόμια της Δωδεκανήσου. Δύσκολα τα πρώτα χρόνια μετά την επαναφορά της Λέρου στους Τούρκους. Ούτε τα φιρμάνια από την Κωνσταντινούπολη ούτε και οι απεσταλμένοι «μουτεσαρίφαι και σουμπάσηδες Tούρκοι» μπόρεσαν να μεταπείσουν τους Λεριούς. Η νοσταλγία της Ελληνικής Διοίκησης τους έκανε να στρέφουν τα βλέμματα προς τη Δύση, στο ελεύθερο ελληνικό κράτος.

Με έγγραφο, της 30ης Μαϊου 1845 η Δημαρχία Λέρου απευθύνεται στον «Ιωάννη Εμμ. Γεδαιώνος», όπως χαρακτηριστικά τον αναφέρουν. Διορίζει, λοιπόν, τον Ιωάννη Γεδεών, πατέρα τoυ Μανουήλ Γεδεών, πληρεξούσιό της στην Κωνσταντινούπολη και τον παρακαλεί να συνεργαστεί με τους πληρεξούσιους των άλλων τριών νησιών (Πάτμου, Καλύμνου και Ικαρίας),που μαζί με τη Λέρο αποτελούσαν την Τετράνησο, για την ανανέωση του Χάττι-Χουμαγιούν, του Φιρμανιού που υπόγραψε το 1835 ο Σουλτάνος Μαχμούτ ο Β' (1808-1839). ο Ιωάννης Γεδεών, αντιπρόσωπος της Λέρου, ήταν μόνιμος κάτοικος στην Κωνσταντινούπολη από το 1828. Το έγγραφο υπογράφουν ο Δήμαρχος Γεώργιος Μαρκόπουλος, ο Γραμματέας Αντώνιος Δ. Δαβίδ, οι σύμβουλοι Μανόλης Ρεπαπής, Σάββας Λάλου, Χατζημανόλης Δαβίδ, Ιωάννης Μ. Γλύφης, Γεώργιος Ν. Ρεμπούλης και Γεώργιος Μ. Κοστής. Το 1867, μετά την έκρηξη της Κρητικής Επανάστασης, στην οποία προσφέρει πολύ σημαντική βοήθεια η Κάσος, η Tουρκία φοβάται γενίκευση των επαναστατικών τάσεων και ζητά την κατάργηση των προνομίων των νησιών. Για το σκοπό αυτό στέλλει τον Αχμέτ Καϊσαρλή με στρατό κι ένα πολεμικό. Οι Δωδεκανήσιοι στέλλουν πληρεξουσίους στο Λονδίνο και αναφέρονται στις προστάτιδες δυνάμεις (Αγγλία, Ρωσία, Γαλλία). Με παρέμβαση της πρώτης ο πασάς ανακαλείται. Το 1869 η Υψηλή Πύλη οργανώνει αληθινή εκστρατεία για κατάκτηση της Δωδεκανήσου. Η αρχηγία της επιχείρησης ανατίθεται και πάλι στον Αχμέτ Καϊσαρλή. Με ισχυρό στόλο δεκατεσσάρων πολεμικών πλοίων και ισχυρά αγήματα αποβιβάζεται στα Δωδεκάνησα, συνάπτει μάχες, συναντά αντίσταση, αλλά τα κυριεύει. Επεμβαίνει και πάλι η Αγγλία. αλλά αυτή τη φορά όχι τόσo ενεργά, όσο την προηγούμενη. Ο λόρδος Κλαρενδήν αρκείται στη διαβεβαίωση του Μ. Βεζίρη Αλή Πασά ότι «τα μέτρα ταύτα αποκλειστικόν σκοπόν είχον την βελτίωσιν του διοικητικού των νήσων συστήματος, αλλ' οτι το αφορών τα προνόμιά των καθεστώς δεν θα μεταβάλλετο». Ετσι επιβλήθηκαν στα Δωδεκάνησα «αι Καϊμακαμίαι, ολίγους δε μήνας μετέπειτα τα τελωνεία, τα λιμεναρχεία, διαβατήρια κ.τ.λ.». Απογοητευμένοι από τη χλιαρή στάση των Ευρωπαίων περιορίζονται στις δικές τους δυνάμεις και αντιστέκονται ενάντια στην εφαρμογή των νέωθεσμών της Τουρκίας. Η Πύλη αναγκάστηκε να παραχωρήσει από το 8% των φόρων, που εισπράττονταν από τα Τελωνεία το 3% στους νησιώτες. Οι Tούρκοι διοικητές, επειδή αγνοούσαν την ελληνική γλώσσα και τις τοπικές ανάγκες, κατέφευγαν στη Δημογεροντία, αναγνωρίζοντας σιωπηρά την Αυτοδιοίκηση και Αυτονομία. Οι κάτοικοι των νησιών διατηρούν την οικονομική τους ανεξαρτησία και μετέχουν ανεπίσημα στη διοίκησή τους. Το πολίτευμα της Λέρου κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας ήταν μεικτό Κοινοτικό και Κυβερνητικό.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ. Η ΛΕΡΟΣ ΠΡΙΝ ΤΟ 1912. Α. ΚΟΙΝΟTIΚΗ ΔIΟIΚΗΣΗ Η ΔΗΜΟΓΕΡΟΝΤIΑ διαχειριζόταν κάθε τοπική εξoυσία διοικητική, αστυνομική, εκτελεστική. Εισέπραττε τους φόρους, πλήρωνε τον Αρχιερέα, τους δασκάλους, τους δημόσιους υπαλλήλους, το φόρο της Κυβέρνησης, έκτιζε με προσωπική εργασία ανδρών και γυναικών δημόσια ιδρύματα: Σχολεία, Νοσοκομεία, Φαρμακεία, άνοιγε και συντηρούσε δρόμους, κατασκεύαζε λιμενοβραχίονες, 6οηθούσε τις φτωχές οικογένειες και πλήρωνε τους γιατρούς του νησιού. Οι δημοσιοι αυτοι γιατροι εκλεγονταν απο το λαο μια φορα τον χρονο και αναλογα με τον πλυθυσμο του καθε νησσιου ηταν απο ένας μέχρι τέσσερις. Προτιμούσαν πάντα τους άριστους, τους σώφρονες και σοβαρούς. Οι γιατροί επισκέπτονταν δωρεάν όλους τους κατοίκους, όταν τους καλούσαν. Έγγραφαν τις συνταγές, που εκτελούνταν δωρεάν στο Δημοτικό Φαρμακείο του νησιού, από το οποίο οι κάτοικοι έπαιρναν χωρίς χρήματα τα φάρμακά τους, όσο μακρoχρόνια κι αν ήταν η αρρώστια τους. Την κοινοτική διοίκηση συγκροτούσαν δύο δημογέροντες και δύο σύμβουλοι, που εκλέγονταν κάθε χρόνο από τη γενική συνέλευση των Λεριών. Κάθε χρόνο στο τέλος Φεβρουαρίου συνερχόταν η γενική συνέ- λευση για ν' ακούσει τη λογοδοσία «των κατά το λήξαν έτος πεπραγμένων», να εγκρίνει τη διαχείριση και να εκλέξει τους νέους κοινοτικούς άρχοντες για τον επόμενο χρόνο. Η υπη ρεσία των αρχόντων αυτών ήταν άμισθη και την εκτελούσαν οι διορισμένοι από τη δημογεροντία έμμισθοι γραμματέας και κλητήρας. Η Δημογεροντία εκτελούσε όλα τα δημαρχιακά καθήκοντα: Συνέτασσε τα συμ6όλαια έκρινε διαιτητικά και συμβιβαστικά για κάθε αμφισβήτηση ανάμεσα στους πολίτες, ιδιαίτερα για την κυριότητα και οροθεσία ακινήτων, φρόντιζε για την είσπραξη της δεκάτης των πρoϊόντων της γης, νοικιάζοντάς την κάθε χρόνο με δημόσιο πλειστη ριασμό και πλήρωνε στην κυβέρνηση τον καθορισμένο φόρο.

Β. ΚΥΒΕΡΝΗTΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ Η Λέρος υπαγόταν στο Νομό των Νότιων Σποράδων με πρωτεύουσα τη Χίο και ήταν πρωτεύουσα διοίκησης. Στο Διοικητή Λέρου υπάγονταν η Πάτμος και οι Λειψοί. Ο Διοικητής Καϊμακάμης (τουρκ. Kaymakan), τoπoτηρητής με βαθμό συνταγματάρχη (Βέη) είχε γύρω του διοικητικό συμβούλιο. Απαρτιζόταν από κατοίκους του νησιού και ήταν συνήθως τετραμελές. Η εκλογή των μελών του γινόταν ανάμεσα σε 12 υποψηφίους και καθοριζόταν από επιτροπή με πρόεδρο τον καϊμακάμη και μέλος το μητροπολίτη του νησιού ή τον αρχιερατικό επίτροπo. Από τους 12 υποψηφίους η δημογεροντία του κάθε νησιού είχε δικαίωμα να εξαιρέσει τους 4 και από τους υπόλοιπους 8 ο βαλής της Χίου διόριζε τους αναγκαίους 4, δύο κάθε διετία. Η διαχείριση των οικονομικών απασχολούσε έναν έφορο (μαλ-μουδίρ), έναν ταμία (σαράφ) κι έναν τελώνη με γραμματέα και τελωνοφύλακα. Διοικητικοί υπάλληλοι απασχολούνταν στην υγειονομική και λιμενική υπηρεσία. Υπήρχε Πρωτοδικείο για την απονομή της δικαιοσύνης και είχε στη δικαιοδοσία του την Πάτμο και τους Λειψούς. Ο πρόεδρός του ήταν χριστιανός, διορισμένος από την κυΒέρνηση. Είχε ακόμα δύο παρέδρους δικαστικούς, δύο γραμματείς (οθωμανό και χριστιανό) κι έναν κλητήρα. Εκδίκαζε κάθε είδους υποθέσεις, πταίσματα, αστυνομικές παραβάσεις, πλημμελήματα, ενώ για τα κακουργήματα και τις εφέσεις αρμόδιο ήταν το Ανώτερο Δικαστήριο της Χίου. Ο Πολιτάρχης ήταν ο δημόσιος κατή- γορoς. Δικηγόροι τότε δεν υπή ρχαν στη Λέρο και οι διάδικοι μόνοι τους υπεράσπιζαν τα δίκαιά τους. Τα έξοδα μισθοδοσίας του προσωπικού του Δικαστηρίου καλύπτoνταν από το χαρτόσημο, τα δικαστικά έξοδα και τα πρόστιμα. Για όλα τα εισαγόμενα προϊόντα στο νησί επιβαλλόταν φoρολογία 8%. Εξαίρεση από το δασμό αυτό είχαν όλα τα εισαγόμενα από την Αίγυπτο και την Τουρκία, εφόσον συνοδεύονταν από σχετική απόδειξη εκτελωνισμού από τις χώρες αυτές ή αν προορίζονταν για χρήση των κυΒερνητικών υπηρεσιών, των εκκλησιών, των σχολείων και τoυ κοινοτικού φαρμακείου. Τη διοικητική υπηρεσία εκτελούσε ένας γραμματέας Οθωμανός για την τουρκική γλώσσα κι ένας υπογραμματέας χριστιανός για την ελληνι- κή. Ένας πολιτάρχης οθωμανός, με Βαθμό ανθυπασπιστή εκτελούσε την αστυνομική υπηρεσία, ενώ την εκτελεστική αξιωματικός της χωροφυλακής (μουλαζίμ) με Βαθμό ανθυπολοχαγού, ένας επιλοχίας (τσαούς), δύο υπαξιωματικoί και δέκα χωροφύλακες απo τους οποίους oι περισσότερoι ήταν Αλβανοί και 2-3 ντόπιοι χριστιανοί.

ITALIANS IN LEROS (1912)

ΟΙ ΙΤΑΛΟI ΣΤΑ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ (1912) Οι Ιταλοί την περίοδο αυτή επιδιώκουν να επεκτείνουν τις αποικιακές τους κτήσεις. για το σκοπό αυτό ζητούν από την Τουρκία να τους παραχωρήσει την Τριπολίτιδα και την Κυρηναϊκή της Λιβύης. Η Υψηλή Πύλη απορρίπτει το τελεσίγραφο και στις 29 Σεπτεμ6ρίου 1911 κηρύσσεται ο Ιταλοτουρκικός πόλεμος, που παίρνει μεγάλη έκταση στην Ανατολική Μεσόγειο. Για μια ακόμα φορά επιβεβαιώθηκε η στρατηγική σημασία της Δωδεκανήσου στις διενέξεις μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Στις 22 Απριλίου 191250 οι Ιταλοί απο6ι6άζονται στην Αστυπάλαια, ενώ στις 4 Μαιου 1912 ισχυρός ιταλικός στόλος και 12.000 άντρες υπό τον στρατηγό AMEGLIO ενεργεί απόβαση στη Ρόδo, η οποία με τη βοήθεια του ελληνικού πληθυσμού κυριεύεται σχετικά εύκολα. Η τουρκική φρουρά με δύναμη 1.200 ανδρών κατέφυγε και οχυρώθηκε στην Ψίνθο. Οι Ιταλοί με τη βοήθεια των κατοίκων εντόπισαν και τις τελευταίες εστίες του εχθρού στο εσωτερικό της Ρόδου και περιόρισαν τις απώλειές τoυς σε πέντε άντρες. Έτσι έληξε νικηφόρα γι' αυτούς η πρώτη στρατιωτική επιχείρησή τους στα Δωδεκάνησα.

Η ΛΕΡΟΣ ΜΕΤΑ ΤΟ 19l2 (ΙΤΑΛΟΚΡΑΤΙΑ) ΟΙ ΙTΑΛΟΙ ΣTΗ ΛΕΡΟ Στις 13 Μαϊου 1912 καταφθάνουν oι Ιταλοί ανοικτά στο Παντέλι με τα πολεμικά πλοία «SAN GIORGIO» «REGINA MARGARITA» και «RΕGIΝΑ ΕLΕΝΑ», ενώ στο λιμάνι της Αγ. Μαρίνας αποβιβάζει στρατό το καταδρομικό «ΡISΑ». με μαούνες μεταφέρονται τα αγήματα στη στεριά κοντά στο Μπρούζι. Μετά από κυκλωτική πορεία συναντήθηκαν στον Πλάτανο με τους άλλους που ήρθαν στο Παντέλι. Συνέλαβαν τους 22 Τούρκους, τη Φρουρά της Λέρου. Οι Τούρκοι δεν πρόβαλαν καμιά αντίσταση. Απερίγραπτη η χαρά των Λεριών, πoυ μαζεύτηκαν στον Πλάτανo για να εκφράσουν τον ενθουσιασμό τους για την απελευθέρωση από τους Τούρκους. η θέα του σταυρού στην ιταλική σημαία τους γέμιζε κουράγιο και αισιοδοξία, ενώ το μισοφέγγαρο τους πήγαινε πίσω σε δύσκολες εποχές. Από τον Πλάτανο οι πεζοναύτες ανέβηκαν στο Κάστ ρο και έστησαν στον ιστό την Ιταλική σημαία. Εκεί θα έμενε για τριάντα ένα ολόκληρα χρόνια. Μόλις νύχτωσε έφυγαν τα πολεμικά πλοία, ενώ άλλα βρέθηκαν στo Λακκί και στο Παρθένι. Εκεί εγκατέστησαν κανόνια παλαιού τύπου που έφεραν από τη Λιβύη. Από το λιμάνι του Παρθενιού ξεκίνησε η επιχείρηση για παραβίαση των Στενών (Δαρδανέλλια) στις 18 Ιουλίου 1912, για να χτυπηθεί ο τουρκικός στόλος. Αυτή ήταν και η πρώτη αξιοποίηση της Λέρου στρατιωτικά, δύο μήνες μετά την εγκατάσταση των Ιταλών στo νησί. Στην Πάτμο συγκεντρώνονται οι αντιπρόσωποι των νησιών της Δωδεκανήσου στις 3 Ιουνίου 1912. Το Συνέδριο της Πάτμου συνήλθε στον Ιερό Χώρο της Αποκάλυψης του Ιωάννη του Θεολόγου, σύμφωνα με τη θέληση και εντολή του ελληνικού λαού της Δωδεκανήσου. Διάκηρύχθηκε σ' αυτό η σταθερή απόφαση του λαού των νησιών να μην επανέλθει στο τουρκικό καθεστώς και ο προαιώνιος εθνικός πόθος για ένωση με την Ελλάδα. Κη ρύχτηκε η πλή ρης αυτονομία των νησιών και μέχρι την εθνική αποκατάσταση της Δωδεκανήσου ονομάστηκε «Πολιτεία του Αιγαίου» το σύνολο των αυτονομούμενων νησιών. Ορίστηκε το σύμβολο της Πολιτείας και υψώθηκε για πρώτη φορά το απόγευμα της 4ης Ιουνίου 1912 στον ιστό του μικρού ναού της Αποκάλυψης. Το Ψήφισμα δεν έγινε δεκτό από την Ιταλία, οι αντιπρόσωποι όμως το δια6ί6ασαν σε όλες τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Την ίδια μέρα που άρχιζαν οι εργασίες τoυ Συνεδρίoυ της Πάτμoυ (3 Ιουνίου 1912) η Γαλλική Κυβέρνηση παίρνει το τηλεγράφημα του «Συνδέσμου Αιγαιοπελαγιτών» της Αιγύπτου, στο οποίο μεταξύ των άλλων ζητείται από τον πολιτισμένο κόσμο, από τα μεγάλα φιλελεύθερα έθνη το δικαίωμα να αυτοδιοικηθούν κάτω από ένα αυτόνομο καθεστώς, έσ'ι:ω ανάλογο με εκείνο της Ηγεμονίας της Σάμου ή και να ενσωματωθούν στην ηγεμονία αυτή... Τo τηλεγράφημα για την επιτρoπή υπογράφει ο Λεριός Γ. Ρούσσος.

LAKKI (PORTO LAGO) 1912

Η Ιταλία λόγω της έκρηξης των Βαλκανικών Πολέμων υποχρέωσε την Τουρκία να υπογράψει την Συνθήκη της Λωζάνης (18 Οκτωβρίου 1912), ενώ σε ιδιαίτερο άρθρο αναλάμ6ανε την υποχρέωση να επιστρέψει τη Δωδεκάνησo στην τoυρκική τυραννία. Έτσι την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων (Σεπτέμβριος 1912) τα Δωδεκάνησα διπλωματικά είναι τουρκική επαρχία, ουσιαστικά όμως βρίσκονται στην κατοχή της Ιταλίας, η οποία κατέχει τα νησιά «προσωρινά», μέχρι να εκτελεστούν όλοι οι όροι της Συνθήκης με την Τoυρκία, με αποτέλεσμα ο ελληνικός στόλος που απελευθέρωσε τη Μυτιλήνη, Χίο, Σάμo να μην μπορέσει να κάμει το ίδιο για τα Δωδεκάνησα, διότι τα κατείχαν οι Ιταλοί.

LAKKI (PORTO LAGO) 1935

24 JULY 1923

Με τη Συνθηκη της Λωζαννης τα Δωδεκανησα ανηκουν οριστικα στην Ιταλια. (Κτηση-Ποσσετιμέντο) ΠΡΟΓΡAΜΜΑ ΕΞΙΤΑΛΙΣΜOΥ 'Ο Φασισμος τoύ Μoυσσoλίνι πoύ άνέλαβε τήν διακυβέρνησι τής Ίταλίας σέ μέρες μεταπολεμικής φτώχειας καί ταραχών είχεν ύπoσχεθή στο λαό της πoλλά. Γιά νά στηριχθή καί νά κρατηθή έπρεπε νά δείξει δύναμη. Εύκoλα δείχνεται ή δύναμη άπάνω στον άδύναμo, κι' άν άκόμα δέν ύπάρχει ούσιαστικά. 'ο Δωδεκανησιακος λαος ριγμένoς, χωρίς όρoυς, κάτω άπο τή γυαλιστερή μαύρη μπόττα τoύ μαυρoχίτωνα φασισμoύ ήταν μικρος άπέναντι στή Μεγάλη Δύναμη τής Εύρώπης, τήν Ίταλία. Ήθικά όμως ήταν μεγάλoς άφoύ κρατήθηκε "Ελληνας Χριστιανος τόσους αίώνες. Δέ θά καταθέσει εύκoλα καί χωρίς άντίσταση τά όπλα τoυ, πoύ δέν είναι πυρoβόλα.

LEPIDA , LAKKI LEROS (after 1930)

Έφαρμόζει τό πρόγραμμά της, ή Κυβέρνηση τής Κτήσης τών Νήσων, πρόγραμμα πoύ έφαρμόζεται μέ σύστημα. Πίεση oίκoνoμική, Παιδεία, Έκκλησία, Διoίκηση Δημoτική. Τέσσερις στόχoι. Κατακτώντας τoύς στόχoυς αύτoύς θά έκμηδενίσει κάθε δύναμη τού λαoύ, θά τόν έξιταλίσει. Ο ί κ o ν o μ ι κ ά! 'ο Πρώτoς στόχoς. Τά oίκoνoμικά τής Λέρoυ είναι: μικροεμπόριo, γεωργία, έλαφρή κτηνoτρoφία. ΤΟ έμπόριo εύκoλα καταρρέει. Άρκεί νά περάση τό χoνρδρεμπόριο σέ χέρια Ίταλικά. Είσβολή φραγκoλεβαντίνων, 'Εμπoρική Ίταλική έταιρεία τoύ Αίγαίoυ (Compagnia CommerciaΙe Ιtaliana Ρer Εgeo) Τράπεζα τής Ρώμης (Βanco di Roma). "Ολες oί είσαγωγές κι' όλo το χoνδρεμπόριo περνά άπο τά χέρια τoυς. Φυτoζωoύν oί δικoί μας έμπoρoι. Φόρoι λίγo λίγo, άλλά συστηματικά. χαρτόσημo στίς άδειες καταστημάτων, φόρo στο oίνόπνευμα, κλείσιμo τά καζάνια άπόσταξης, κλπ. #12; Γ ε ω ρ γ ί α : σχέδιο πόλης στό Λακκί πού γίνεται στρατιω τικό λιμάνι καί κλείεται γιά τά πλoία ξένης σημαίας. Τό σχέδιo ~ πόλης παίρνει. σχεδόν όλα τά άμπέλια τoυ Λακκιού. 'Απαλλοτρίωση ύπέρ τού Δήμoυ Λακκιού, πoύ είναι Δήμος Ίταλικός, μέ Ίταλό Ποδεστά (διoρισμένoς Δήμαρχoς). Ολoταχώς γιά τόν έξoπλισμό τoύ νησιoύ πού αρχισε μετά τόν πρώτο Παγκόσμιo πόλεμο καί πήρε μεγάλη έκταση καί ένταση στόν Ίταλο-'Αβησσυνιακό πόλεμο. Γι' αύτό όμως χρειάζονται πυροβoλαρχίες στά βουνά. Κλεισμένα μέ συρματόπλεγμα άγκαθωτό όλα τά σημεία πού χρειάζoνται. Καί είναι πoλλά. Καί ή έκταση πoύ κλείεται είναι μεγάλη. 'Εδώ oύτε άπαλλoτρίωση δέ χρειάζεται. Ούτε άπoζημίωση φυσικά. Στήνoνται oί πυροβολαρχίες. Ούτε γίδι δέν μπoρεί νά πλησιάσει. Φυτρώνoυν θάμνoι. Κι' ύστερα ένα διάταγμα άπαγoρεύει τό κόψιμο τ ών θάμνων, τά χωράφια γίνονται δασικά καί αύτόματα γίνονται π εριoυσία τού Δημοσίου. Μέ τό σχέδιο αύτό τής όχύρωσης τά περισσότερα χωράφια σπoράς ξέφυγαν άπό τά χέρια τών χωρικών. 'Ετσι κτυπιέται ή γεωργία καί μαζί ή κτηνoτρoφία πoύ στερείται τίς τρoφές. Βρίσκoυν όμως καταφύγιo oί ώραίες πέρδικες καί τά κoυνέλια. Αύτό χρειάζεται γιά ψυχαγωγία τών Ίταλών. Έλάχιστoι άπό τούς δικoύς μας έχoυν αδεια κυνηγίoυ. Οί Γεωργoκτηνοτρόφoι καταφεύγουν ύπoχρεωτικά στό έργατικό ήμερoμίσθιo. Μερoκάματo πείνας. Πέφτoυν στήν έξάρτηση τoύ σινιόρ Κάπoυ. Έργασία ύπάρχει καί καλoύνται έργάτες καί άπό αλλα νησιά. Άκόμα καί άπό τήν πιό μακρινή μας Κάρπαθo. Τσιμέντο καί σίδερo φoρτώθηκε ή Λέρoς: Βάση Ναυτική μέ ύποβρύχια, άντιτoρπιλλικά, τoρπιλλoβόλα, τορπιλλακάτoυς βοηθητικά κλπ., μέ 6.000 πρoσωπικό. Γωνιά, "Αης Γιώργης άερoλιμένας μέ καταδιωκτικά καί βομβαρδιστικά Λέπιδα. Βoηθητικές ύπηρεσίες καί άερoπoρία 2.000 άνδρες. Πυροβολαρχίες σ' όλες τίς κoρφές. Εκατόν πέντε κανόνια φυτεμένα στά βουνά τής Λέρoυ.

15 AUGUST 1940

Το Ιταλικο υποβρυχιο DELFINO ,

απο τη ναυτικη βαση της Λερου ,

βυθιζει το ΕΛΛΗ στην Τηνο.

3 SEPTEMBER 1943 ITALY'S SURRENDER TO THE ALLIES

Στις 3 Σεπτεμβριου 1943 η Ιταλια συνθηκολογει

και στις 13 Οκτωβρη κηρυσσει τον πολεμο στη Γερμανια.

12 SEPTEMBER 1943 ENGLISH SOLDIERS IN LEROS

ΟΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΤΗΣ AMΥΝΑΣ 'Ο Άγγλος Πρωθυπουργός Τσώρτσιλ στήν 'Ιστορία τού Β' Παγκοσμίου Πολέμου γράφει : «'Η φρoυρά πού είχαμε στή Λέρο περιωρίσθη σέ σχηματισμό μιάς ταξιαρχίας μόνο. 'Ησαν έκεί τρία Βρεττανικά τάγματα πού είχαν ύποστεί τόν άποκλεισμό στήν Μάλτα καί τό λιμό, καί δέν είχαν άκόμη έξ' όλοκλήρου άποκατασταθή άπό τήν άποψι τών σωματικών τους δυνάμεων. 'Ηταν δηλαδή γύρο στίς τρείς χιλιάδες, δέκα όκτώ κανόνια καί 515 τόνοι ύλικό. 'Ο Λεονάρδoς Μάρσλανδ Γκάντερ, πολεμικός άνταποκριτής, πoύ βρέθηκε στή Μάχη τής Λέρου γράφει : «'Η φρoυρά φαίνεται ότι άπετελείτο άπό 3.000 Βρεττανούς καί 8.000 ίταλούς περίπoυ. 'Η Βρεττανική δύναμις άπετελείτο άπό ένα τάγμα τών Βασιλικών Δυτικών Κέντ καί ένα τάγμα τών Μπάφφς. 'Υπήρχε έπίσης ένα τάγμα τής Βασιλικής Κυριαρχίας. Μιά όμάς τών Μπάφφς βυθίστηκε έν πλώ πρός τό Νησί, άλλά σύμφωνα μέ τίς πληροφορίες οί περισσότεροι άπό αύτούς περισυνελέγησαν καί γύρισαν πίσω στήν Άλεξάνδρεια». 'Η συνολική δύναμις τών ίταλών σύμφωνα μέ τά άρχεία τoυς ήταν στίς 8 Σ/βρίου : Τακτικοί 7.602 καί έπιστρατευμένοι τού ναυτικού 697 καί τής άερoπορίας 20. Στήν Ιστορια Ίταλικου Ναυτικου διαβάζουμε σχετικά : «Γιά όλες τίς άνάγκες τής άμυνας, λογιστικές καί τεχνικές τής Λέρου ήταν παρούσα μιά συνολική δύναμη περίπου 8.000 άνδρών, άπό τίς όπoίες περίπoυ 6.000 άνήκαν στό Ναυτικό. Οί μόνιμες πυροβολαρχίες πού άρχισαν νά έγκαθιστούν oί Ίταλοί άπό τόν πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο καί συμπλήρωσαν γύρο στά 1930 ήταν συνολικά 26 μέ συνολικό άριθμό κανονιών 115, διαμετρήματος άπό 76/40 μέχρι 152/50. Άπό αύτά 8 τών 102,6 τών 90 καί 38 τών 76 ήταν άντιαεροπορικά. Στά κανόνια πρέπει νά προσθέσωμε τά 49 βαρειά μυδραλιοβόλα πού ήταν έπίσης άντιαεροπορικά.'Η δύναμη σέ πλοία πού βρέθηκαν στή Λέρο στίς 8 τού Σ/βρη ήταν : 'Ενα άντιτορπιλλικό, τό ΕURO, έλειπαν τά τρία άλλα τής βάσης Λέρου. 6 ΜΑS άπό 16 (άρχικά γράμματα άπό τίς λατινικές λέξεις Μementο Αudere Semper - νά θυμάσαι νά τολμάς πάντα). Δέ φαίνεται άπό τήν όλη δράση τους νά τίμησαν τό όνoμά τους. Δύο τορπιλλάκατες 16 βοηθητικά (ναρκοθέτιδες κ.λ.π.) καί 8 άτμόπλοια. Oί άλλες μονάδες πού άνήκαν στή βάση τής Λέρου βρέθηκαν σ' άλλα νησιά ή είχαν βυθιστή, στήν περίοδο τής συμμαχίας τους μέ τούς Γερμανούς, άπό Αγγλους ή τούς δικούς μας. Τίς μεγαλύτερες άπώλειες είχαν τά ύποβρύχια τού 'Αη Γιώργη, πού διοικούσε ό Σπιγκάϊ. 'Oταν πιά δέν έμεινε κανένα, ό πλοίαρχος Διοικητής τής βάσεως τών ύποβρυχίων άνέλαβε τή διoίκηση τών πυροβολαρχιών, Άριθμητικη ήταν ή πιό μεγάλη δύναμη τών πυροβολαρχιών. Γιά τήν κατάστασή τους ή 'Ι. Ί. Ν. γράφει : «Oί πυροβο- λαρχίες μέσου βεληνεκούς είχαν μέτρια βολή 13.000, 14.000 καί 16.000 μέτρα. 'Ηταν κακά προφυλαγμένες άπό άεροπορική έπίθέση καί χωρίς καμουφλάρισμα. Oί πυρ/χίες μικρού βεληνεκούς, πού σχεδόν όλες είχαν διπλό προoρισμό, ναυτικό καί άερoπoρικό, σπάνια ήταν κάτω άπό τήν έπιφάνεια τής γής καί έπομένως κι' αύτές πoλύ έκτεθειμένες στίς άεροπορικές έπιθέσεις. Oί ναρκοθετήσεις μετά τίς 8 Σ/βρίου δέν είχαν καμμιά άποτελεσματικότητα, γιατί ήταν γνωστές στούς Γερμανoύς. Καί, συμπερασματικά, γράφει ότι ή άνάλυση τών συνθηκών τής άμυνας στίς 8 Σ/βρη έδειχνε πώς «ή δυνατότητα της έφτανε ένα βαθμό μάλλον μέτριο καί πώς ήταν κάθε άλλο παρά άπαλλαγμένη άπό έλλείψεις καί κενά. Αύτές οί έλλείψεις καί τά κενά, χειρoτέρεψαν μέ τή νέα πολεμική κατάσταση πού δημιουργήθηκε ύστερα άπό τήν 8 τού Σ/βρη.
 

26 SEPTEMBER 1943

Γερμανικα αεροπλανα βυθιζουν το αντιτορπιλικο "ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ" και προκαλουν σοβαρες ζημιες στο Βρεττανικο "INTREPID". Διαβάζουμε στήν 'Ιστορια Ίταλικου Ναυτικου (Ι.Ι.Ν.): 'Ο σχηματισμός τών 25 jU 88 φτάνει πάνω άπό τή Λέρo σέ πολύ μεγάλo ύψος καί φτάνει χωρίς νά γίνη άντιληπτός, γιατί άπ' τόν πονέντη, μέ τή πτώση τής Σύρας στά χέρια τών Γερμανών, χάθηκε κάθε δυνατότητα γιά έπισήμανση καί προσυναγερμό....» Οί πυροβολαρχίες όμως είχαν άερόφωνα. Όσοι βρέθηκαν κείνη τήν ώρα στό Λακκί, άκουσαν τό συναγερμό τού «Βασίλισσα Όλγα» καί μετά τών Πυρ/χιών (δεύτερο κύμα jU 88). 'Ο Πλoίαρχoς Σπιγκαϊ λησμoνεί ότι καί στήν Πάτμo άκόμη ύπήρχε πυρ/χία Γένοπας, μοντε διάβολο καί στά Λέβιθα παρατηρητήριο καί ή πυρ/χία τoύ Μαρκέλλου (Φαρινάτα) είχε άερόφωνα. Κανένα άπό αύτά τά σημεία δέν προειδοποίησε; Πάντα ό συναγερμός δινόταν καί μετά άπό μερικά λεπτά βλέπαμε τά άεροπλάνα. Θά άρκούσαν δύο ή τρία λεπτά γιά νά ήταν διαφορετικό τό άποτέλεσμα τού βoμβαρδισμού τής ήμέρας έκείνης. Οί βoσκoί oί δικoί μας τά είδαν τά άεροπλάνα όταν άκόμα βρίσκoνταν στά Λέβιθα. Περίεγο είναι πώς δέν τά έπεσήμανε ή Διoίκηση τής Άντιαερoπορικής Αμυνας άπό τήν Πατέλλα. Μέ βάση τίς σκέψεις αύτές φτάνει κανείς στό σημείο νά δεχτή όχι σάν καυχησιoλογία τήν όμολoγία τού ύπαξιωματικού πού διoικoύσε τό παρατηρητήριo τών Λεπίδων, ότι «δέν έδωσε συναγερμό, γιατί ήξερε πώς ήταν τό 'Ελληνικό καράβι μέσα στό Λακκί καί αύτό θάταν ό κύριoς στόχoς. Αλλωστε ή πρoθυμία τού πλοιάρχου Σπιγγάϊ ν' άνεβάσει τόν άριθμό τών θυμάτων τoύ «Βασίλισσα Ολγα» σέ... τριακόσια!, κατά κάπoιο τρόπο πρoδίδει τίς διαθέσεις του. Άκόμα καί τούς μαθητάς τών "τοπικών σχoλείων" θέλει έπισκέπτας τού «Βασίλισσα Ολγα», ξεχνώντας ότι ύπήρχαν 'Ελληνες μαθηταί, άλλά σχολεία Ίταλικά μέ διευθυντάς καθαρόαιμoυς Ίταλoύς. 'Ο Πλοίαρχος Σπιγγάι ή τό βιβλίo του έπληροφόρησε καί τoύς συγγραφείς τής ίστορίας ίταλικoύ Ναυτικoύ πoύ γράφoυν τά ίδια. Τά άπoτελέσματα τής πρώτης έπιδρoμής τών Γερμανών, τήν ήμέρα αύτή, ήταν βαρειά καί συμπληρώθηκαν μέ δεύτερο κύμα κτυπώντας αύτή τή φoρά τόν 'Αη Γιώργη. Τό άπόγευμα τής ίδιας ήμέρας ξανάδαμε στόν oύρανό μας τά jU 88 νά όρμoύν μέσα στό Λακκί. Αύτή τήν έπίσκεψη τή δέχτηκε καί ή βάση τoύ Λακκιoύ, έκτός άπό τόν , Αη Γιώργη, όπoυ έπεσαν οί περισσότερες βόμβες. Τό Ίντρεπιντ άποτελειώθηκε στά Τεμένια μέ περισσότερους τώρα νεκρούς.

MONUMENT FOR THE VICTIMS OF "VASSILISSA OLGA"

68 νεκροι Ελληνες αξιωματικοι και ναυτες και 2 πολιτες - επισκεπτες στο πλοιο.

GERMAN AIR STRIKE ON LEROS (LAKKI)
GERMAN BOMBERS JU-88

Απο 26-30 Σεπτεμβρη εγιναν 190 αεροπορικες επιδρομες στη Λερο. Λιγες βομβες ξεφυγαν απο τους στρατιωτικους στοχους. Βομβαρδίζεται ή Πόλη της Λέρου Στίς έννέα τού Όκτώβρη έκτός άπό τούς στρατιωτικoύς στόχους, πήρε κι' ή πόλη τής Άγιάς Μαρίνας τήν πρώτη δόση. Άρκετές βόμβες έπεσαν στίς κατοικημένες περιoχές σκόρπιες. Εύτυχώς ό πληθυσμός είχε πιά φύγει άπό τήν πόλη κι' είχε χωθεί στίς σπηλιές. Έτσι, δέ θρηνήσαμε θύματα. Οί συνοικίες τής Άγίας Παρασκευής καί τoύ Χριστoύ δέχτηκαν τίς περισσότερες βόμβες, πoύ μάλλoν πρoορίζoυνταν γιά τό Μερoβίγλι, κέντρο τής άντιαερoπoρικής άμυνας, μέ τά τελειότερα άντιαεροπορικά κανόνια, νεωτάτου τύπoυ τών 90 χιλιοστών. Δέν έξαιρέθηκε ό Ταξιάρχης, τό νεκροταφείο, στά πόδια τού Μερoβιγλιoύ, πάνω άπό τήν πόλη. 'Η έκκλησία διαλύθηκε, σκορπίστηκαν στά χωράφια, άπό κάτω, σταυροί άπό τά μνήματα, κόκκαλα τών νεκρών άκόμα καί χέρια κι' άλλα μέλη άπό πτώματα. 'Ηταν μακάβρια είκόνα. Άπό τίς 15 τoύ Όκτώβρη καί πέρα ή διάρκεια τών βομβαρδισμών ήταν όλοήμερη. Άρχιζαν μέ τήν άνατολη τού ήλιου, γιά νά τελειώσουν μέ τό σούρoυπo. 'Ετσι όλη τήν ήμέρα ό άμαχος πληθυσμός ήταν χωμένος στίς σπηλιές. Άπό τόν Κρυφό ώς τ' Άλιντα ήταν στριμωγμένoς ό περισσότερος κόσμος. Καταφύγια στήν πόλη δέν ύπήρχαν. 'O νόμoς τού άδιαχωρήτου είχε καταργηθή. Όσοι δέ χωρoυσαν καθήμενοι στίς σπηλιές, χωρούσαν όρθιοι. Άκόμα καί ή άπόλυτα άναγκαία έξoδος άπό τή σπηλιά ήταν έμποδισμένη άπό τούς... ένoίκους. Άν τολμούσε κανείς νά προβάλη έξω, νά άναπνεύσει ή νά δή άν έστεκε άκόμα όρθιο τό σπίτι του, δεχόταν άμέσως άνδρικές καί γυναικείες έντoνες διαμαρτυ ρίες καί ξαναχωνόταν στή θέση του. Δέν έλλειψε oύτε ή περίπτωση γέννας στίς σπηλιές. Κάποια κoυβέρτα άγγλική ή ίταλική ύπή ρχε γιά νά γίνει παραβάν καί νά χωρίσει τή λεχώνα άπό τό κoινό. Τό δαιμoνισμένo σφύριγμα τών βομβών, πoύ έπεφταν, σπούσε καί τά πιό γερά νεύρα, γιατί οί κλεισμένοι στίς σπηλιές δέν έβλεπαν τό γραφικό θέαμα τών βoμβών πού έπεφταν ούτε καί τ' άεροπλάνα καί τούς δημιουργούνταν τό αίσθημα ότι ήταν άκριβώς πάνω άπό τή σπηλιά τους. Τό εύτύχημα ήταν ότι σ' όλη σχεδόν τή διάρκεια τής τρωγλoδυτικής μας ζωής ό καιρός ήταν καλός. Μόνο τίς ήμέρες τής μάχης άγρίεψε κί έκείνος. Μέ τό σούρουπο γενική έξοδος. Όλοι οί δρόμοι μεγάλη κίνηση. Στό Λακκί μικρότερη γιατί έκεί ύπήρχαν καταφύγια μέσα στην πόλη κί ήταν μικρές οί άποστάσεις. Άντίθετα στήν παλιά πόλη, τήν Αγιά Μαρίνα-Πλάτανο, έπρεπε νά ξεκινήσουν άπό τίς Παναγιές γιά νά ρθουν καί νά δoύν τί τούς άπόμεινε, άπό τούς βομβαρδισμoύς τής ήμέρας, στά σπίτια τους. Βαλίτσες στόν ώμο, σάκκoι στήν πλάτη, τσάντες στά χέρια. Φιάλες μέ πιοτά άντικαταστούσαν, κατά κανόνα, τό νόμισμα στήν άγορά τροφίμων, άπό στ ρατιώτες, Άγγλους καί Ίταλούς, πρό πάντων άπό Άγγλους, γιατί οί Ίταλοί δέχονταν καί λιρέττες. Ηταν πιό συγκαταβατικοί. Τά φτηνότερα καταστήματα ήταν οι σωροί τροφίμων τών Άγγλων, σκόρπιοι παντoύ, συνήθως κάτω άπό δέντρα. Οί Ίνδοί, ήταν πιό δύσκολoι. Άν πετύχαινε κανείς Άγγλo φρουρό μέ μιά φιάλη κoνιάκ έκαμνε καλή προμήθεια. Δέν έλειπε άκόμα καί κρέας ζώων, γιδoπρόβατου ή βοδιού, πού σκοτώνουνταν άπό βόμβα. Δέν ήταν δύσκολος ό έφοδιασμός. Στήν καθε βραδυνή αύτή έπίσκεψη στήν πόλη έκλειε ό καθένας τίς πόρτες καί τά παράθυρα τού σπιτιού ή τού μαγαζιoύ του, καρφώνoντάς τα, γιατί οί κλειδαριές είχαν σπάσει, ή δένoντάς τα μέ σύρμα, νά φαίνωνται κλειστές ώς τό πρωί, πoύ θάπεφταν οί πρώτες βόμβες καί θάνοιγαν όλα διάπλατα. .

9 OCTOBER 1943 AIR STRIKE OF THE CITY OF LEROS (THE CITY BEFORE)

Γύριζε ό κόσμος στίς σπηλιές έκτός άπό μερικoύς... έπιχειρηματίες, πού είχαν τήν περιέργεια νά έπισκεφτoύν τά κλειστά σπίτια καί καταστήματα όλη τή νύχτα, 'Ηταν άνθρωποι προβλεπτικoί καί σκέφτoυνταν πώς μετά τόν πόλεμο όλα τά πράγματα θάχαν καλες τιμές.... Δέ διέτρεχαν κανένα κίνδυνο γιατί τή νύχτα ούτε άεροπλάνα έρχoνταν ούτε άστυνομικοί κυκλοφορούσαν μέσα στήν πόλη. Οί έπιχειρήσεις αύτές έγιναν σέ σχετικά μικρή κλίμακα καί ζημίωσαν καί τούς Γερμανούς πλιατσικολόγους, πoύ βρήκαν λιγώτερα λάφυρα. 'Ολημερίς άπό τίς σπηλιές, όσες έβλεπαν πρός την πόλη, βλέπαμε τίς βόμβες πoύ έπεφταν. Σήκωναν γκριζόμαυρα σύγνεφα καπνού καί σκόνης πoύ μάς κρατούσαν σέ άγωνία όσο νά διαλυθούν καί νά δoύμε τί άπόμεινε όρθιο. Πολλές φορές είπαμε: «Πάει ή Παναγιά τού Κάστρου! Πάει ή 'Αγιά Παρασκευή», σάν βλέπαμε στή θέση τους τά γκριζόμαυρα αύγνεφα. Μά σάν άπομακρύνουνταν τό σκηνικό τής κόλασης ξεπρόβαλλε όλόασπρη ή έκκλησιά τής Παναγιάς, άνίκητη παρηγορήτρα γιά νά μάς πή «θά περάσει ό σίφουνας». Μόνο τό Κάστρο μας τραυματίστηκε βαρειά. Αύτή είναι ή είκόνα τής ζωής στή Λέρο στήν περιοδο 26 τού Σεπτέβρη μέ 31 Όκτώβρη 1943. Ηταν πιά φανερό πώς οί Γερμανoί ήταν άποφασισμένοι νά νικήσουν στή μάχη τής Λέρου μέ κάθε θυσία. Γι' αύτό χτυπούσαν, τήν άμυνα νά τήν παραλύσουν καί χτυπούσαν τούς άμαχoυς γιά νά ξεφτίσουν τό ήθικό τoυς. Έτσι έρριχναν τίς βόμβες όχι άποκλειστικά στούς στρατιω- τικούς στόχους μά καί στήν πόλη, όπου δέν ύπήρχαν ούτε στρατιώτες ούτε πολίτες. 'Ακόμα καί στίς έκκλησιές. Έκτός άπό τήν έκκλησιά τού Ταξιάρχη πού άν,αφέραμε ήδη, γκρεμίστηκε συθέμελα καί τό έκκλησάκι τού Πρoφήτη Ήλία δυτικά τού Κάστρoυ. 'Η πόλη τής Λέρου έπαθε μεγάλες ζημιές. 'Οπως εγινε γνωστο άργότερα, άπό Γερμανό άξιωματικό, τό «σημείο άναφοράς» στoύς βομβαρδισμούς ήταν ή σημερινή λέσχη προσκόπων στίς Πλάκες, πλάι στήν έκκλησία τής Θεoσκέπαστης. Μέ πρoσανατολισμό έκείνo, έρριχναν τίς βόμβες μέσα στήν πόλη. 'Ανατολικά άπό αύτό ξεφορτώθηκαν στίς 9 τoύ Όκτώβρη δύο φορτία βόμβες, καμμιά είκοσαριά. Εύτύχημα είναι ότι έπεσαν στή θάλασσα κατά μήκος τής παραλίας, 15-2Ο μέτρα άπό τή στεριά. Στόχος βέβαια ήταν τά παραλιακά σπίτια. Λίγες δέν πρόλαβαν νά πέσουν στή θάλασσα κι' έπεσαν στίς άπoθήκες τού Τσαλίκη καί τού Γιαννουκά πού τίς βλέπουμε άκόμα σήμερα γκρεμισμένες. Οί μπογιές τής άποθήκης Τσαλίκη, σέ σκό- νη, άνέβηκαν έγχρωμα σύγνεφα σκόνης καί γέμισαν τήν πόλη. Πέτρες έκσφενδονίστηκαν έκατό μέτρα μακρυά καί τρύπησαν στέγες σπιτιών. Τήν ήμέρα αύτή δέν είχαμε κανένα άνθρώπινο θύμα, άν καί ή καλή διάθεση τού... φιλoλεριού Σπιγκάϊ θέλει βαρειές άπώλειες στόν ντόπιο πληθυσμό τής Λέρoυ, πού τόν προφύλαγε άπό τίς βόμβες, βρίσκoντάς του φυσικές σπηλιές. Είναι άλήθεια άξιος εύχαριστηρίων πού μάς... βρήκε σπηλιές, γιατί δέν τίς ξέραμε. Στίς 14 τού Όκτώβρη γκρεμίστηκαν άρκετά σπίτια στήν , Αγιά Μαρίνα. 'O συγγραφέας τoύ βιβλίoυ αύτού βρέθηκε σέ μιά κουζίνα πού μέρoς τής στέγης της έπεσε άπάνω του καί τόν έχωσε, εύτυχώς, όρθιο μέ φύκια καί χώματα. Ξεχώθηκε μόνος Τό πρώτο άνθρώπινο θύμα τών βομβαρδισμών στήν πόλη μέσα τό είχαμε στίς 23 τού Όκτώβρη. Ήταν ή Χιωτούλα Καστή σύζυγος τού μακαρίτη Καπεταν Γιάννη Καστή.

THE CITY OF LEROS AFTER THE AIR STRIKE PERIOD (9-31 OCTOBER 1943)

Άπό όλες τίς έπιθέσεις πoύ έγιναν στήν πόλη, ή πιό καταστροφική ήταν τής 26 τού Όκτώβρη. Ήμέρα σημαδερή, τού "Αη Δημήτρη. Λίγο πρίν τό μεσημέρι άκούστηκε άπό δυτικά ένα βουητό τόσo βαρύ όσο δέν ξανακούσαμε. πρέπει νάταν πολλά βoμβαρδιστικά. Δέν άργησε νά φανή τό κoπάδι. λές κί ήταν γερανoί. Βρέθηκα στό Καμαράκι, πάνω άπό τ' Άλιντα, σ' ένα χωράφι. Μέτρησα τριάντα έπτά. Σκιάστηκα πίσω άπό τόν τoίχo τoύ χωραφιoύ καί τά παρακoλουθούσα. Ερχονταν άπό τό μέρος τής Μoυπλόγουρνας. Ήταν τό μεγαλύτερο κύμα πoύ φάνηκε στόν ούρανό τής Λέρου, σ' όλη τήν πολεμική περίοδο. 'Αρχισαν νά ξεφoρτώνoυν μόλις έφτασαν πάνω άπό τό Πατριαρχείο. Είδα όλo τό ξεφόρτωμα κί όλη τήν κόλαση πoύ δημιoυργήθηκε μέσα στήν πόλη. Τό θέαμα ήταν τρομαχτικό. Γιά μιά στιγμή πίστεψα πώς ήταν τό ξερρίζωμα όλης τής πόλης. 'Όταν, ύστερα άπό άρκετά λεπτά τής ώρας άλλαξε τό σκηνικό δέν πίστευα στά μάτια μoυ. Έστεκε άκόμα ή πόλη. Τό χρώμα όμως τής άνηφοριάς άπ' τόν παλιό δρόμο Τσιγαδά πασσά, ώς τήν Άγιά Παρασκευή είχε άλλάξει. Άπό τά περισσότερα σπίτια είχαν άπομείνει μόνο μερικoί τοίχοι όρθιοι, γυμνοί. Γύρo άπό τήν έκκλησία τής 'Αγ. Παρασκευής όλα σχεδόν είχαν γκρεμιστή. Δέσποζε πάνω άπό τά χαλάσματα ή ψηλή έκκλησιά μέ τό λιγνό καμπαναριό της, σύμβολo έλπίδας καί πίστης, μά καί ίστορικό μνημείo, πού πάνω σ' αύτo άνέμισε τό ράσο τού Παπαναστάση σάν ύψωσε τη γαλανόλευκη τό 1933. Τήν πρώτη τoύ Νοέμβρη, καμμιά βόμβα!. Ούτε τήν άλλη μέρα. Ή άνάπαυση αύτή βάσταξε μέχρι τίς 6 τoύ Νοέμβρη. "Εξη μέρες περάσαμε μόνο μέ άραιές άναγνωριστικές πτήσεις άερο- πλάνων. Ξεθαρρέψαμε, βγαίναμε άπό τίς σπηλιές μας, συζητούσαμε: Ήρθε κί άλλος δικός μας στρατός; Τί γίνεται στήν Ίταλία; στή Ρωσσία; λές νά μάς ξέχασαν δριστικά οί Γερμανοί;

LAKKI
ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΑΠΟΒΑΣΗ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ ΣΤΗ ΛΕΡΟ (11 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1943)

Μέ λίγες άπώλειες οί Γερμανοί μετάφεραν τίς δυνάμεις τους άπό τόν Πειραιά στήν Κάλυμνο καί Κώ. Τώρα δέν ήταν άδύνατη ουτε ήταν πάρα πολύ δύσκολη ή προσέγγιση τών Γερμανικών άπο βατικών άπό τίς κοντινές άκτές τής Καλύμνου, όπoυ κρύβουνταν, στίς άκτές τής Λέρου, γιά τούς Γερμανούς. Χθεσινοί σύμμαχοι τών Ίταλών οί Γερμανοί, ήξεραν πολύ καλά τή διάταξη τών ναρκοπεδίων γύρω άπό τή Λέρo. Άκόμα ήξεραν τά τρωτά σημεία τής άμυνας. Ήξεραν τίς ζώνες πού ήταν άθέατες άπό τίς πυροβολαρχίες πού θάπρεπε νά τίς ύπερασπίσουν. Ή βαθειά Λαγκάδα, άντικρυ τής Πηγανούσας, κάτω άπό τόν Τούρτουρα, πίσω άπό τό Κάστρo, στόν όρμο τού Πιτυκιού, άνάμεσα Μπρoύζι καί Άσπρη Πούντα, άπ' τόν Κρυφό ώς τήν Πάνω Ζύμη καί στόν όρμίσκο τής Βαγιάς ήταν άθέατα κι' άπρόσβλητα τά άποβατικά πού θά μπορoύσαν νά πλησιάσoυν έστω χίλια μέτρα άπό τή στεριά. στόν όρμο τού Πιτυκιoύ μάλιστα, άπό τά 1.500 μέτρα μακρυά άπό τή στεριά τό άποβατικό δέν κινδύνευε άπό τά κανόνια τών πυρ/χιών. Τά ήξεραν όλα αύτά τά στοιχεία oί Γερμανοί καί σίγουρα θά έκμεταλλεύουνταν τίς άδυναμίες τής Άμυνας. Μόνο ή νότια πλευρά τής Λέρου δέν είχε σκοτεινά σημεία. 'Η Γούρνα ήταν άπό τή φύση κατάλληλη γιά άπoβάσεις, άλλά τά κανόνια τών πυρ/χιών τήν κάλυπταν παντού μέ διασταυρoύμενα πυρά. 'Η παραλία της ήταν έλκυστική γιά άποβατικά πού μπορούσαν νά φτάσουν όμαλά ώς τήν άμμουδιά. Στίς έντεκα τού Νοέμβρη ό πυρετός άνέβηκε. Μεγάλη κίνηση, πολλά αύτοκίνητα στήν κυκλoφορία, μόλις νύχτωσε καί σταμάτησαν οί πτήσεις άεροπλάνων. Σάν πύκνωσε τό σκοτάδι, οί προβολείς έπεφταν βιαστικοί σάν άστραπές πάνω στή θάλασσα Τά σημεία αύτά έκαμαν τούς άμαχους νά γυρίσουν στίς σπηλιές ένωρίτερα άπό τή συνηθισμένη ώρα.

12 NOVEMBER 1943 FIRST GERMAN ATTEMPT FOR DEMBARKATION (ALINDA)
Η ΜΑΧΗ - ΑΠΟΒΑΣΗ
ΠΡΩΤΗ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ
11 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1943

Τά σημάδια όλα τής νύχτας 11 πρός 12 ήταν κακά. Ή Πυρ/ρχία τής Σκουμπάρδας έβαλλε πολύ πιό συχνά άπό τίς περασμένες νύχτες. Στά χαράματα άκoλoύθησαν άπότομα τό παράδειγμα τής Σκουμπάρδας όλες oί Πυρ/χίες, πρό πάντων οί βαρειές: Κλειδί-Πιτύκι-Βίγλα. Συνηθισμένη ίστoρία, μά έκείνο τό ξημέρωμα συνεχίζoυνταν καί γενικεύουνταν μέ άσυνήθιστο τρόπο. 'Ανοιχτά άπό τό Προύζι στολίσκoς άπό 7 μικρά πλεούμενα άνέβαινε πρός Β. Δυτικά. Οί Πυρ/ρχίες τά χαιρετούσαν μέ ένθουσιασμό. Οί όβίδες φωτεινές βολίδες, χρυσοκόκκινες στό γλυκό φώς τής χαραυγής, έρχουνταν άπάνω τους, άπό όλη τήν βορειοανατολική πλευρά τού νησιού. Σέ μιά στιγμή oί όβίδες σήκωσαν βουνό τή θάλασσα μπροστά άπό τά σκάφη, τόσο πού τάχασα σέ μιά στιγμή άπό τά μάτια μoυ. Τά βύθισαν. 'Ενα άπό αύτά ξεχώρισε άπό τή συντρoφια ,καί πλέοντας άντίθετά τους κι' άπό άριστερά, τά κάλυψε μέ σύγνεφα καπνού. 'Οταν διαλύθηκε ό καπνός τά πλοία φάνηκαν, πιό μακρυά, νά άνεβαίνουν δυτικά, καί σέ λίγο βγήκαν άπό τό πεδίο πoύ μπορούσα νά βλέπω. Ό Γκάντερ, άπό τό Μεροβίγλι τά παρακολούθησε. Γράφει ότι ένας έπιλοχίας Άγγλος πλάϊ του τού είπε : «άν είχαμε τούλάχιστο τούς κανονιέρηδες τής Μάλτας στό νησί, χωρίς άργοπορία θά τίναζαν στόγ άέρα όλόκληρο τό έπιθετικό τσούρμο»! Ή Πυρ/χία τού Προυζιού έχει άπόλυτη ήσυχία, δέν βλέπω καμιά κίνηση. 'Ισως τά έχθρικά πλοία ήταν έκτός βολής γιά τά κανόνια της τών 76/40. Δέν πέρασαν 15 λεπτά τής ώρας καί είδα μιά Μοτοζάττερα νά ξεπροβάλλει άπ' τή μεριά τού Κρυφού καί νάρχεται μέσα πρός τίς Παναγιές. 'Η Πυρ/χία τού Προυζιού έξακολουθούσε νά... κοιμάται. Είδα τότε νά πέφτει άπάνω της ένα βλήμα πού έρχουνταν άπό τόν 'Αη Δημήτρη άπό 'Αγγλικό πυροβόλο Μπόφορ τών 48, πού ήταν στημένο κάτω άπό μιά βαλανιδιά. Άκολούθησε δεύτερο καί τρίτο. Ξετρύπωσαν οί ναύτες τής Πυρ/χίας κι' άρχισαν νά βάλλουν άπάνω στή Μοτοζάττερα. Τό πρώτο βλήμα άστόχησε πολύ. Τά έβλεπα στήν τροχιά τους όλη. Τό δεύτερο πλησίασε άλλά πέρασε ψηλά, κι' αύτό άκολούθησαν άλλα, όσο πού ή Μοτοζάττερα πλησίασε τίς Παναγιές άθικτη. Στό ύψος άκριβώς τής έκκλησίας δέχτηκε ένα πρώτο βλήμα άπ' τόν 'Αη Δημήτρη, πoύ πέρασε πάνω άπό τήν πλώρη της. Τό άκολούθησαν τρία άπανωτά στή μέση της κι' άλλα τέσσερα στήν πρύμνη. Τήν ίδια στιγμή άνέβηκε άπό τό σκάφος μαύρη κολώνα καπνού. Έκαμε άπότομη στροφή δεξιά πρός τή στεριά, δέχτηκε άλλα τέσσερα στήν πρύμνη καί μισοβυθισμένη πλησίασε τή στεριά, δέν πρόλαβε νά τήν φτάση καί κάθησε στά ρηχά γέρνοντας στή δεξιά πλευρά.

ARROW : BATTERY OF BRUTZI

Δύο τρία λεπτά ήσυχία καί ξαφνικά πετάχτηκαν οί Γερμανοί έξω, ρίχτηκαν στή θάλασσα καί χώθηκαν άνάμεσα στούς βράχους. Τό έπεισόδιο αύτό περιγράφει ό Άγγλος Γκάντερ πού τό είδε άπό τό 'Αρχηγείο (Μεροβίγλι) τών 'Αγγλων. «πήρε τό μάτι μας ένα μικρό άπoβατικό σκάφος νά γλυστρα προσεχτικά γύρο άπό τή θέση Ζύμη μέσα στόν κόλπο τών Άλίντων... τό μοναδικό πλοίο πού σύρθηκε άργά πρός τά έμπρός μέ τήν τόλμη καί τό θάρρος πού χαρακτηρίζει τήν όλη Γερμανική προσπάθεια έναντίον τής Λέρου. 'Ηταν τρέλλα, αύτοκτονία. Τά χέρια τών πυροβολητών μας έμειναν γιά λίγο άκίνητα, άμφέβαλλαν, έπειτα ξέσπασε ή καταιγίδα, τά πρώτα πυρά ξεχύθηκαν άπό πολλά σημεία. Τά κανόνια μποφόρ ξερνούσαν φωτιά μέχρις ότου ή θάλασσα γύρο άπό τό στόχο άσπρισε. Τό σκάφος άρχισε νά παρασύρεται άκυβέρνητο καί τέλος προσάραξε πίσω άπό κάτι βράχια. Δέν ύπή ρχε σημείο ζωής πάνω στό κατάστρωμα Πολλοί πρέπει νά είχαν σκοτωθεί ή όσοι έζησαν κρύφτηκαν κάτω». Τήν ίδια ώρα φάνηκε ν' άνεβαίνη μαύρη στήλη καπνού πίσω άπό τό Προύζι, στόν όρμίσκο άνατολικά τού Κάστρου. 'Η στήλη συνέχιζε πολλές ώρες. Αύτό ήταν τό πεδίο πού έβλεπα. δέν έβλεπα πιά πλοία, ήκουα μονάχα νά βροντάν τά κανόνια όλων τών πυρ/χιών τoύ Νησιoύ.

 ANOTHER GERMAN DEMBARKATION POINT (APITIKI)

Πρίν άκόμα βγή ό ήλιoς άρχισε τό λιανoτούφεκο. Άκουσα πολυβόλα καί τoυφέκια πίσω άπό τό Κάστρο. Ήταν φανερό πώς βγήκαν Γερμανοί στό μέρος έκείνο, πού δέν κτυπιόταν άπό κανόνια, κι' άρχισαν τή μάχη έκεί. Τό λιανοτούφεκο άρχισε κι' άπό τίς Παναγιές πρός τά Σεράγια. 'Ηταν Γερμανoί πού βγήκαν άπό τή μισοβυθισμένη Μοτοζάττερα. Στό σημείo πoύ πρoσάραξαν οί Γερμανοί ήταν μέσα στίς σπηλιές oί ναύτες τής πυρ/χίας τoύ Προφήτη Ήλία, (211) μέ τά όπλα τoυς.Είχαν έγκαταλείψει τήν πυρ/χία τους άχρηστευμένη άπό βραδυφλεγείς βόμβες πού είχαν ρίξει οί Γερμανοί. Οί ναύτες κρύφτηκαν άνάμεσα στούς δικoύς μας. Οί Γερμανoί κινήθηκαν πρός τά Σεράγια. 'Ετσι άρχισαν στόν τoμέα αύτό τή σκληρή μάχη. Ίταλοί φαντάρoι σέ παραλιακό φυλάκιo στό σπίτι τού Μιλτιάδη Σαββίδη, πoύ δέν ύπάρχει πιά, πρόβαλαν άντίσταση. Ό άνθυπολοχαγός τoυς τραυματίστηκε κι' oί φαντάροι θάφτηκαν μέσα στό φυλάκιό τoυς. 'Ολo αύτό τό έπιγειο σκηνικό συμπληρωνόταν μέ τό έναέριο. Τά Στούκας κατέβαιναν στά πενήντα μέτρα μ' ένα δαιμονισμένο σφύριγμα πoύ παράλυε τά νεύρα, άκόμα καί τά πιό γερά, καί πoλυβολούσαν τούς , Αγγλoυς, καί Ίταλoύς στρατιώτες. 'Οδηγούς τους είχαν τίς φωτοβολίδες τών Γερμανών μαχητών πού τούς έδειχναν τούς στόχους. Οί πυρ/χίες έβαλλαν στά άεροπλάνα χωρίς διακοπή. Ό oύρανός έγινε μωσαϊκό μέ γκρίζιες τούφες καπνού. Τί γίνουνταν πίσω άπό τό Κάστρo δέν μπορούσα νά δώ. 'Εβλεπε όμως ό Γκάντερ άπό μικρή άπόσταση. Γράφει σχετικά: «Μέ τήν άπoβίβαση οί Γερμανoί έπετέθησαν μέ μεγάλη όρμή, άν καί έλέγετο ότι ήταν μόνον περί τούς έκατό. Οί Ίταλoί στό Κάστρο τών Σταυρoφόρων χτυπούσαν άπoφασιστικά γιά ένα χρoνικό διάστημα, ύστερα έδειξαν σημεία κάμψεως καί οί Γερμανοί κατέλαβαν ένα κανόνι. Μόλις πρόφθασα νά δώ μερικές σιλουέττες νά γλυστρoύν στίς παρυφές τού λόφoυ τού Κάστρου. 'Ο Ίρλανδός τυφεκιoφόρος είπε μερικά καθόλου κολακευτικά γιά τούς Ίταλoύς πoύ έγκατέλειψαν τό Κάστρο. Έπειτα είδαμε μερικές άπό τίς σιλουέττες νά άνακόπτουν τή φυγή τους καί νά άρχίζoυν νά άναρριχώνται στό λόφο..... έκ τών ύστέρων έμαθα ότι οί Ίρλανδοί τυφεκιoφόρoι άντεπετέθησαν γενναία, πήραν πίσω τό κανόνι καί άπώθησάν τόν έχθρό κάτω στίς Νοτιο άνατολικές παρυφές τού λόφου τού Κάστρου καί τού βουνού Πιτύκι. Δυστυχώς δέν κατάφεραν νά τόν ρίξουν πίσω στή θάλασσα». 'Ο Γκάντερ δέν βλέπει, μά πληρoφoρείται άμεσα άπό τό Άρχηγείο ότι «πέντε άποβατικά σκάφη προσπάθησαν νά μπούν στόν μικρό όρμo τής Βαγιάς. Τρία κτυπήθηκαν άπό Ίταλικά παράκτια κανόνια (σ.σ. πυρ/χία Άσφούγγαρου, 899) καί τό ένα βυθίστηκε. Οί έπιζώντες κoλυμπώντας πρoσπάθησαν νά φθάσουν στή νησίδα Στρογγυλή. Πέντε άλλα άποβατικά σκάφη προφανως άπεβίβαζαν άνδρες στήν πάνω Ζύμη. 'Ο στρατηγός Τίλνεϋ ρώτησε ήρεμα τό έπιτελείο του : « Γι' αύτό κάνει κανείς τίποτε; τόν διαβεβαίωσαν ότι κάποιος έκανε». Οί Γερμανοί έξεμεταλλεύθησαν τά «τυφλά» σημεία τής Άμυνας καί άκριβώς έκεί άπoβιβάστηκαν. Έπέτυχαν στήν πιό κρίσιμη φάση, τήν πρoσέγγιση στό νησί.

GOURNA
Γερμανική έκδοχή

Στά «Πεπραγμένα τής 22ας Μεραρχίας Πεζικού, έκδoση F. A. W. METZSH, γιά τήν 12 Νoεμβρίου γράφει: «Tό πρωί τής δωδεκάτης Νoεμβρίoυ ήρχισε ή έπίθεσις κατά τής όχυράς νήσου Λέρου. 'H μοτoζάττερα μέ τό 216 (σ.σ. ό άριθμός τού τάγματος) πoύ έπρεπε νά άποβιβασθή στόν κόλπο τoύ Κρυφoύ, άπό δυτικά, κτυπήθηκε άπό πυρ/χία ξηράς άπό 12 χιλιόμετρα καί ήναγκάσθη νά ύποχωρήση. Άλλες δυό άπόπειρες άπoβάσεως τήν ίδια μέρα άπέτυχαν. Στή μoτοζάττερα μέ τό 2/65 ό Tαγματάρχης Φόν Σάλντερν άνάγκασε τόν κυβερνήτη του, παρά τά σφoδρά πυρά τών έπάκτιων πυρ/χιών νά άπoβιβάσει τoύτo άπό άνατoλικά στή βόρεια πλευρά τoύ κόλπου τών Άλίντων». Πρόκειται γιά τή μoτoζάττερα πoύ προσάραξε στίς Παναγιές. 'Ο Γκάντερ, όπως είδαμε χαρακτήρισε τήν ένέργεια αύτή «τρελλή αύτoκτονία». Tέτοιες πράξεις, άν άπoτύχoυν, έτσι χαραχτηρίζoυνται πάντα άπό τoύς κριτικoύς. 'Αν έπιτύχoυν ύμνoύνται όμόφωνα σάν «ήρωϊκές». Ό Γερμανός Tαγματάρχης έπέτυχε, άλλά ό Άγγλος κριτής τoυ δέν τό παρατήρησε. Συνεχίζει ή Γερμανική πλευρά. «Οί κυνηγoί τoύ Συντάγματoς Μπράντεμπoυργκ είχαν άπoβιβασθή ήδη, σύμφωνα μέ τίς διαταγές, πού είχαν στό άνατoλικό άκρο τής Νήσoυ, κατέλαβαν τά πρό τoύ Κάστρου ύψώματα καί σταμάτησαν έκεί βαλλόμενοι άπό ίσχυρά πυρά». Έδώ σταματά ή έξιστόρηση τής Γερμανικής πλευράς γιά τή 12η τoύ Νoέμβρη. Πολύ φώς όμως άπό Γερμανικής πλευράς μάς έδωσαν τά άρχεία πού oί Αγγλοι κατάσχεσαν στή Γερμανία, μετά τή λήξη τού πoλέμoυ. Μέ βάση τά άρχεία αύτά ή 'Υπηρεσία 'Ιστορίας τού 'Αγγλικoύ Ναυαρχείου συνέταξε τήν άναφορά της γιά τά γεγoνότα τού Αίγαίoυ. Μάς πλη ροφoρεί ή άναφoρά γιά τό γερμνανικό σχέδιο γιά τήν κατάληψη τής Λέρου πoύ είχε τό συνθηματικό όνομα «TΑΙΦΟΥΝ».
Σύμφωνα μέ τό σχέδιο TΑΙΦΟΥΝ :
1) Οί δυνάμεις γιά τήν άπόβαση στή Λέρο θά ξεκινούσαν στίς 11 τoύ Νοέμβρη ώρα 22.00 άπό τά λιμάνια Κώ, Mαρμάρι Κώ καί Καλύμνoυ.
2)Ναυτικές δυνάμεις: 3 άνθυποβρυχιακά. 2 άντιτoρπιλλικά, 6 βoηθητικές κανoνιoφόρoι, 2 άλιευτικά έξοπλισμένα, 3 μοτoζάττερες, 25 άπoβατικά, 1 άτμόπλoιο.
3) Προέλασις σέ δύο όμάδες άνατoλικά καί δυτικά Καλύμνoυ - Λέρoυ, κάθε όμάδα άπό δύo άντιτoρπιλλικά ή άπό 2 τορπιλλοβόλα.
4) Πρώτo άποβατικό κύμα στίς 3.30 τής 12ης:
α. 2. τάγματα καί 1 λόχoς βoρείως τού κόλπoυ Άλίντων.
β. 1 τάγμα στόν κόλπo τής Βαγιάς (βόρεια άκτή),
γ. 1 λόχος άνατoλικά τής πόλης Λέρoυ.
δ. 1 τάγμα καί 1 διμoιρία μηχανικoύ στήν νότια άκτή τής Γούρνας (Δρυμώνας).
ε. Άπόβαση τoύ δευτέρoυ κύματoς μετά τήν κατάληψη τού κόλπoυ τών Άλίντων.
στ. Mεταξύ τής ώρας 05.00 καί 07.00 τής 12ης ένα τάγμα άλεξιπτωτιστών ριγμένο στόν κεντρικό ίσθμό τού νησιού σέ δύo τμήματα.
5) Άντικείμενο: νά καταληφθή τό κέντρο τoύ Νησιού καί έπειτα νά συγκεντρωθούν στά νότια καί συνέχεια στά βόρεια.
6) 'Υποστήριξη τής άεροπορίας μέ έπιθέσεις σέ στόχους τό βράδυ τής 11ης καί άπό τίς 06 τής 12ης καί μέ βoμβαρδισμούς τών όχυρών καί άμεση ύποστήριξη τoύ στρατoύ τό πρωί τής 12ης.
'Aπό τήν ίδια πηγή, στή συνέχεια, πληρoφορούμεθα ότι τή νύχτα τής 11ης πρός 12ης μερικά άπoβατικά τμήματα έπεσημάνθησαν άπό τoύς Συμμάχoυς καί έβομβαρδίσθησαν. 'Ετσι άνετράπη τό χρoνoδιάγραμμα. 'H άπόβαση έγινε άντί στίς 3.30 στίς 5 τό πρωί τής 12ης. 'H καθυστέρηση τής άπόβασης άλλαξε τήν ώρα τής ρίψης τών άλεξιπτωτιστών. Σέ όρισμένα σημεία δέν μπόρεσαν νά πλησιάσoυν άπό τό πυκνό πύρ τών πυρ/χιών. Στίς 13.50 έλήφθη στή Γερμανία ή πλη ροφορία ότι oί άλεξιπτωτισταί ρίχτηκαν στoύς στόχoυς στίς 13.27 . 'Ο Ναύαρχoς Λάντζε σημειώνει στό ήμερoλόγιό του: "Τό τέλoς τής ήμέρας (12ης) ή κατάσταση ήτo άκρως άνησυχητική, όχι μόνο γιά τούς άνδρες πού άπoβιβάστηκαν μά καί γιά τήν έπιτυχία όλης τής έπιχείρησης. Tό πρωί όλα τά τμήματα άποβιβάστηκαν στά άνατολικά τού νησιού, άλλά στά νοτιοδυτικά κάθε άπόπειρα άπέτυχε παρ' όλη τήν ύποστήριξη τών ναυτικών μονάδων. Οί Ίταλοί μέ πλάτες τούς Αγγλους πολεμού σαν γενναία. 'H τελική έπιτυχία κρεμόταν μόνo άπό τίς ένισχύσεις."

12 Νοεμβριου 1943 ωρα 1.30'μ.μ.
Ένα βαρύ βουητό άπό τόν πoνέντη, μακρυά πλησίαζε άπάνω μας, άνακατωμένo μέ όλα τά άπαίσια μoυγκριτά καί στριγλίσματα, πoύ oί άτσαλένιες κάννες, τής άνθρώπινης προόδου έφευρήματα, άπό τό κανόνι τών 152/45 ώς τό πιστόλι, ξερνούσαν άπό κάθε σημείο τού Νησιού καί τώρα καί άπό τόν ούρανό! Είχα άνοίξει μιά ρωγμή παραθύρoυ κι' έβλεπα μπροστά μου όλο τόν κόλπο τών 'Αλίντων, τήν 'Αγία Μαρίνα, τό Κάστρο. Τό θέαμα ήταν φαντασμαγoρικό μαζί καί άπαίσιο. Σέ πενήντα μόνo μέτρα μπροστά μου κατέβαινε ένας άλεξιπτωτιστής κρεμασμένος άπό κίτρινη μεγάλη όμπρέλα μέ σχοινιά. Κουνιόταν σάν έκκρεμές μέ έλαφρά λυγισμένα τά γόνατα καί τεντωμένο μπρoστά τό πολυβόλο σέ δράση, ένώ τό κεφάλι του γύριζε συνεχώς δεξιά καί άριστερά, πολύχρωμος, φουσκωμένος, μέ τό κεφάλι χωμένο στό κράνος έτσι πού τό πρόσωπό του μού φάνηκε μαύρo. Μού φάνηκε δαίμονας άπό τήν κόλαση βγαλμένoς, πού τήν κουβάλησε όλόκληρη μπρoστά μoυ, όπως ό ούρανός ήταν γεμάτoς όμoιoύς του. Χαμηλά τά πελώρια jU. 88 έρριχναν έξω, σέ κίνηση άστραπιαία, συνεχώς μπόγους πού άμέσως ξετυλίγoυνταν, ένώ έκείνα πρoχωρoύσαν πρός τή θάλασσα συνεχίζοντας νά ρίχνουν άκόμα μερικoύς πού μ' ένα πλούφ σηκώναν ψηλά τή θάλασσα ένώ αύτοί χώνουνταν στό βυθό της χωρίς νά ξαναβγαίνoυν στήν έπιφάνεια, ένώ άργοβoύλιαζαν τ' άλεξιπτωτά τους. 'Ενα άπό τ' άερoπλάνα, ένώ πλησίαζε τή θάλασσα ρίχνoντας έξω τό φορτίo του κι' όταν άκόμα βρισκόταν σέ άρκετή άπόσταση άπό τήν παραλία, έβγαλε πίσω τoυ καπνό καί χώθηκε κι' έκείνo στό βυθό σέ δύo τρία λεπτά ταράζοντας σέ μεγάλη έκταση τή θάλασσα, μέ κύματα πoύ θύμιζαν άγριoνοτιά. Λίγα λεπτά βάσταξε ή σκηνή αύτή. 'Ο oύρανός καθάρισε καί μπoρoύσα νά βλέπω πιό ήρεμος γύρω. Πιό πέρα κρεμόταν άπό μιά έληά ένας άλεξιπτωτιστής άκίνητος μέ τό κεφάλι γυρμένo και τά χέρια χωρίς τό πoλυβόλo, ένας άλλος έπεσε μπροστά μου σέ είκοσι-τριάντα μέτρα. Τό άλεξίπτωτο τόν σκέπασε. Έπεσαν βολές πoλυβόλου άπάνω στό άλεξίπτωτο, νόμιζα πώς τόν βρήκαν. Έμεινε σκεπασμένoς λίγα δευτερόλεφτα, πετάχτηκε άπότομα έξω άπό τό σκέπασμά του, ρίχτηκε μπρούμυτα σ' ένα χαντάκι μέ τό πολυβόλo έτοιμo. Πολύ λίγο έμεινε, γύρισε τό κεφάλι γύρο κι' ύστερα σύρθηκε καί χώθηκε μέσα σέ μιά φραγκοσυκιά. 'Ως τή νύχτα άκουα άραιές βολές νά βγαίνουν άπό τή φραγκoσυκιά. Σ' όλη τήν περιoχή τών Άλίντων τό άνθρωποκυνήγι ήταν ένός χωραφιoύ άπό τή τρομερό. Μπoρoύσες νά δής στόν τοιχο μιά πλευρα 'Αγγλο κι' άπό τήν άλλη Γερμανό. Ούτε στιγμή δέν έλειπαν τά Στούκας πάνω άπό τά κεφάλια τών πολεμιστών. Εύτύχημα πού οί γερμανoί άερoπόρoι κοιμόνταν τή νύχτα. Έτσι μέ τό ήλιoβασίλεμα χάθηκαν τά στούκας καί τής νύχτας τό σκοτάδι, στό άπλωμα του, εφερε μαζί τήν ήσυχία. Έξοδος όμως άπό τίς σπηλιές δέν έγινε, ούτε πρoμήθειες θά είχαμε πιά ώς τό τέλoς τής μάχης. Θά τίς ζητούσαμε άπό τόν κύριο τότε τής Λέρου, όποιoς θάταν τελικά, άν βέβαια θά βγαίναμε ζωντανοί άπό αύτόν τού θανάτου τό χορό.

GERMAN PARATROOPERS IN ATHENS LEAVING FOR LEROS

Περασμένες ήταν 0ί δέκα τής νύχτας όταν άκουσα στή γαλήνη μιά άργή φωνή (Μ π α ρ τ ο λ o μ α ί ο ! !..... Σίγουρα ήταν σύνθημα. Σέ λίγο άλλη χαμηλά άπό τήν περιοχή τού Πύργου τού Μπελλένη : Σ α ν τ α ρ ό ζ α ........... μέ λιγόλεπτα διαστήματα άκούστηκαν τά συνθήματα πέντε φορές τό καθένα, όχι πάντα άπό τά ίδια σημεία. Στίς έντεκα τή νύχτα μάς χτύπησαν τήν πόρτα. Ήταν δυό χωρικοί άπό τό πλαϊνό σπίτι. Τούς είχε άφήσει ένας Γερμανός ένα τραυματισμένο άλεξιπτωτιστή πού ήταν κρεμασμένος σ' ένα τους δένδρο. Τούς άπείλησε πώς θά τούς σκοτώσει όλους άν πέθαινε ό τραυματίας. Πονούσε πολύ, βογγούσε, δέν στεκόταν ούτε καθιστός καί φοβόνταν μήπως πεθάνει καί Τούς σκοτώσουν όλους. Κατηφορίζαμε μαζί, πιό πολύ άπό άγνοια τού κινδύνου παρά άπό άφοβία, γιά τόν Πύργο τού Μπελλένη πού ήταν νοσοκομείο Άγγλικό νά τούς είδοποιήσουμε νά τόν πάρουν. Πρίν φτάσουμε στήν παραλία, έξω άπό τή βίλλα Συριδάκη πίσω άπό τού Μπέλλένη μάς σταμάτησε φρουρός, μάς έμπασε στό σπίτι. Ήταν ξαπλωμένοι σ' όλο τό πάτωμα γυμνοί σχεδόν. 'Ο άξιωματικός τους, μόνο μέ παντελόνι, μάς μίλησε γαλλικά. Τόν πήραμε γιά Άγγλο. Όταν τόν διαβεβαίωσα ότι ήταν Γερμανός ό τραυματίας μάς έδωσε τρείς στρατιώτες, πού μάς έβαλαν μπροστά. Μέ τά όπλα τους στό χέρι, μάς άκολουθούσαν. Φτάσαμε στό σπίτι άμίλητοι. 'ο τραυματίας, τούς άγκάλιασε. Μούδωσαν ένα πακέττο τσιγάρα, τόν πήραν κι' έφυγαν. Ήταν Γερμανοί καί τούς χώριζαν λίγα μόνο μέτρα, ίσως 30, άπό τόν περίβολο τού Άγγλικού Νοσοκομείου. Διηγήθηκα τό έπεισόδιο γιατί τή στιγμή πού τούς είδα ξαπλωμένους μέσα σ' ένα σπίτι, σκέφτηκα : μιά άντεπίθεση άπό Τούς Άγγλους ή τούς Ίταλούς φαντάρους δέ θά τούς έξώντωνε; Τά μεσάνυχτα περίπου άκούστηκαν κρότοι άπάνω στήν κορυφή τού Άη Κυρ(η)κού κι' άμέσως δόθηκε συναγερμός. Οί Γερμανοί αίφνιδίασαν έκεί τούς Ίταλούς. Μέσα στή γαλήνη τής νύχτας φαίνουνταν 0ί λάμψεις άπό τίς έκρηξεις χειροβομβίδων καί άκούονταν 0ί φωνές, Οί κραυγές. Βάσταξε ή σκηνή ώς τίς πρωϊνές ώρες, ύστερα σίγησαν'όλα. Τό πρωί τής 13ης είδα νά κατεβαίνουν Ίταλοί αίχμάλωτοι μέ συνοδό Γερμανό. Τό ύψωμα είχε καταληφθή. 'Ετσι είδα άπό τό παρατηρητήριό μου τήν πρώτη ήμέρα τής μάχης.

Οι αλεξιπτωστές ειχαν κόψει στά δυό τή Λέρo μέ τό νά καταλάβουν τή στενή μέση τού νησιoύ. 'Ηταν φανερό όμως ότι δέν είχαν πολλές δυνάμεις έχτός άν ένισχύονταν άπό κείνoυς πoύ άποδεκατίστηκαν στά Βιγλιά. Μέ μεγάλες έλπίδες άκoύσαμε τόν Μπριγαδιέρ Τίλνεύ νά σχεδιάζει άντεπίθεση γιά τήν ίδια νύχτα καί άπoκατάσταση τής έπικοινωνίας μέ τoύς Μπάφφς. «'Υπoθέτω ότι πρέπει νά ήταν περίπου τέσσερις τό άπόγευμα όταν πήρα άκόμα ένα σόκ...... Στήν άνατολική έξοδο τού τούννελ έπεσα πάνω σ'έναν άξιωματικό τής ύπηρεσίας πληρoφoριών μέ μιά άγκαλιά άπό χαρτιά. Πρoχώρησε, τάφησε κάτω στή λoφoπλαγιά, τάβρεξε μέ παραφίνη καί τούς έβαλε φωτιά. Αύτός μού φάνηκε ένας περίφημoς τρόπoς γιά νά πληροφορήσουμε τά βομβαρδιστικά άεροπλάνα, πoύ συνεχώς έγραφαν κύκλoυς πάνω μας, γιά τή θέση τoύ Άρχηγείoυ. Τόν ρώτησα πώς σκεφτόταν καί τόκαμε αύτό : «άπλώς καίμε μυστικά έγγραφα, μόνo γιά προφύλαξη, ξέρεις, κώδικες καί όλα τά τέτοια». 'Η πληρoφoρία αύτή τού Γκάντερ γιά τό κάψιμo τών κωδίκων έχει μεγάλη σημασία γιά τήν κριτική τής μάχης, γιατί, όπως θά δούμε άργότερα, έπαιξε σημαντικώτατο ρόλo στήν έξλιξη καί ίσως τήν έκβαση τής μάχης. Έπίσημο άνακοινωθέν Άγγλικoύ Άρχηγείου Μέσης 'Ανα τολής : «Σήμερα τό πρωί ένωρίς (Παρασκευή) Γερμανικές δυνάμεις άρχισαν έπίθεση στή Λέρo. Σέ μερικά σημεία ό έχθρός πάτησε τή ξηρά, καί τά άποβατικά μέσα του κατεστράφησαν ή έπαθαν βλάβες. Οί Ίταλικές δυνάμεις μάχoνται παρά τό πλευρόν τών Άγγλων». Έπόμενo άνακoινωθέν τής αύτής ήμέρας: «Κατά τάς έπιθέσεις τών έχθρών είς Λέρον τής Παρασκευής, 3 Γιούγκερς κατεστράφησαν άπό τήν άμυνα τής ξηράς».

  Ίταλική 'Αποψη

'Η 'Ι. 'Ι. Ν. γράφει σχετικά μέ τoύς άλεξιπτωτιστές: Τό άπόγευμα κατά τίς 14.30', σύμφωνα μέ μερικούς καί άρκετά άργότερα σύμφωνα μέ άλλoυς, άφού προηγήθηκε πιό πyκνή άερoπορική δράση, πoύ άπ' τό πρωί συνεχιζόταν ήδη σφοδρή, χωρίς παύση, έπεσαν άλεξιπτωτιστές. 'Ενας σχηματισμός άπό JU 52, μέ συνοδεία Μέσσερσμίθ καταδιωκτικών καί δύo άερoπλάνων Άράντo πoύ έδειχναν τή πορεία έπλησίασε σέ πoλύ χαμηλό ύψος, περίπoυ 250 μέτρα, άπό τόν πoνέντη στό στένωμα τού Νησιoύ άνάμεσα στoύς κόλπoυς Γούρνας καί Άλίντων. Τό χαμηλό ύψoς πού φανερό είναι ότι πρoτιμήθηκε γιά νά καθυστερήσει τήν έπισήμανση, γιά νά ξεφύγη τίς βολές τών κανονιών καί γιά νά λιγιστέψει τό χρόνo τoύ πoλύ μεγάλoυ κινδύνoυ τής πρoσγείωσης μέ τό άλεξίπτωτo, είχε τό άποτέλεσμα νά μήν άνοίξουν όλα τά άλεξίπτωτα καί μερικoί άντρες τσακίστηκαν στό έδαφoς. 'Αναφέρθηκε ότι κάθε 15 γκρίζα άλεξίπτωτα εΤχε κι' ένα άσπρo, πιθανώς τoύ άρχηγoύ τής όμάδας....... Μερικά άερoπλάνα κατερρίφθησαν κι' έπεσαν στή θάλασσα μέ όλo τό φoρτίο τoυς. Δύο άπό αύτά έπεσαν μέσα στ' 'Άλιντα καί τό πλήρωμα τού ένός αίχμαλωτίσθηκε». (σ.σ. πρόκειται γιά άερoπλάνο πoύ έπεσε στά Σεράγια πυρπoλημένo). Πoλλoί άντρες κτυπήθηκαν όταν κατέβαιναν. 'Άν ύπoλoγίσoυμε τό στένωμα τής ζώνης πoύ έπεσαν, περίπoυ χίλια μέτρα, τό έδαφoς πoύ είναι όλo βράχια καί άξιoσημείωτη διαφoρά ύψoμέτρoυ, δηλαδή άκριβώς άντίθετo άπό έκείνo πoύ έπρεπε νά διαλέξουν γιά τή ρίξη άλεξιπτωτιστών δέν μπoρεί κανείς νά μήν άναγνωρίση ότι ή έπιχείρηση σχεδιάστηκε μέ ύπερβολική τόλμη καί έκτελέστηκε μέ πoλλή έμπειρία καί μέ έξαιρετικό θάρρoς. Θεωρείται ότι oί άλεξιπτωτιστές ήσαν περίπου 600 καί ότι περίπoυ oί μισοί χάθηκαν ή στή θάλασσα ή στή στεριά. 'Ενας δικός μας ναύτης, αίχμάλωτος τών Γερμανών, άναφέρει ότι έβoήθησε νά θάψουν τριακόσιους νεκρoύς στή ζώνη τής άπόβασης. Διηγoύνται (ό Ίησoυϊτης ίερέας Λέγκα) ότι μερικoί τραυματίες άντί νά ζητήσoυν βoήθεια, έρριχναν τίς χειρoβομβίδες τoυς άντιμετωπίζoντας βέβαιo θάνατo, γιά νά έκτελέσoυν τήν έντoλήν πoύ πήραν, νά άνατινάξουν τίς νάρκες πoύ μπoρούσαν νάταν κρυμμένες γύρω καί νά διευκoλύνoυν έτσι τό έργο τών συντρόφων τους. Όσoι έζησαν άρχισαν άμέσως μέ έσχατη άποφασιστικότητα τό έργo τής κατάκτησης καί διείσδυσης. Τό βέβαιo είναι ότι τή μανία τής άερoεπίθεσης άκoλούθησε ή άπoφασιστική δράση τών άλεξιπτωτιστών πού έξεμεταλλεύθηκαν άρκετά καλά τήν άπoφασιστική άνωτερότητα τoύ όπλισμoύ των στήν όπoία ή άμυνα τών πυρ/χιών άπό κοντά δέν άντέτασσε παρά μόνον τήν άτομική άξία τών άντρών της, λίγο ή καθόλoυ όπλισμένων καί καθόλου γυμνασμένων στΟ είδος τής μάχης σώμα προς σώμα. Άγώνας μέ πείσμα έγινε έναντίον τών έξοπλισμών τής πυρ/χίας 211 «ΡΑΧΗ» καί τών τμημάτων τής 763 στο Πατριαρχείο καί στή Γούρνα. Οί δύο διoικηταί έκτελέσθηκαν καί ό τρίτος αίχμαλωτίστηκε. Τής Γoύρνας βάσταξε ώς τήν άλλη μέρα τΟ άπόγευμα, ένώ τoύ Πατριαρχείου έπεσε τό ίδιο βράδυ. Αύτή είναι ή έπίσημη Ίταλική έκδoχή

Δεύτερη Μέρα τής Μάχης

'Όλη τή νύχτα τής 12ης πρός τή 13η, δηλ. πρός τή δεύτερη τής μάχης, τά μεταγωγικά άγγλικά άερoπλάνα βoύϊζαν άπάνω μας. Γνωρίζαμε πιά τόν χαρακτηριστικό βόμβο τoυς. Έρχόνταν άνενόχλητα γιατί τά γερμανικά δέν κυκλoφoρoύσαν τήν νύχτα. Εύτύχημα μεγάλo αύτό για μάς, γιατί έτσι μπορoύσαμε νά κoιμώμαστε στoιβαγμένoι μέσα στίς σπηλιές. Μαντεύαμε πώς έρριχναν έφόδια καί περιμέναμε ότι κι' άπό τή θάλασσα θά είχαμε ένισχύσεις.Θεωρoύσαμε βέβαιη, στά ξημερώματα, άφoύ δέν έγινε τή νύχτα, μιά γενική άντεπίθεση, γιατί οί Γερμανoί ήταν δεκατισμένoι, τoυλάχιστoν oί άλεξιπτωτισταί καί δέν είχαν άκόμη άπλωθή σέ μεγάλη έκταση. Οί έπισκέψεις τών 'Αγγλικών άερoπλάνων συνεχίστηκαν ώς τά χαράματα. 'Από τή θάλασσα βoλές κανoνιών στό Κλειδί, καί φαίνoυνταν νά διαγράφoυν στό σκoτάδι καμπύλη πύρινoι κίλυνδρoι καί νά πέφτoυν στό όχυρό. Καί στά ύψώματα τόν 'Αλίντων δεχτήκαμε μερικά. Φαίνoυνταν άκόμη νά στέλνoυνται καί πρός τό Πιτύκι. Ηταν βoμβαρδισμός άπό στόλo, φυσικά συμμαχικό. Μέ τό ξημέρωμα άρχισε πάλι τό λιανoτoύφεκo, πρίν νά φανoύν τά Στoύκας, ένώ oί κανoνιές δέ σταμάτησαν όλη τή νύχτα.

ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΑΧΗ-ΚΑΜΑΡΑ

Τά πολυβόλα στρίγγλιζαν πιό πυκνά στή Ράχη καί άπό τίς πλαγιές του Κλειδιού ώς τή Γoύρνα. Όχι λιγώτερo πυκνό άκούγονταν στό Πιτύκι. Άπό τό λιανοτούφεκο μπορούσαμε νά καταλάβουμε ότι οί Γερμανοί προωθούνταν πρός τά δυτικά τού Μεροβιγλιού, πού ήταν ό κύριoς στόχoς τους. Αύτό ήταν ή καρδιά τής Άμυνας. Τόν ίδιο στόχο σκόπευαν οί Γερμανοί στό Πιτύκι : νά προωθηθούν άπό τό Παντέλι - Σπήλια και νά συμπληρώσουν πιάσιμο τανάλιας καί άπό άνατολικά. Τά βoμβαρδιστικά ξεφόρτωσαν άπάνω του χύμα βόμβες ένώ τά Στούκας συνέχιζαν τό πυροβόλημα σχεδόν «έξ έπαφής» καί τό καταλυτικό σφύριγμά τους. Ειχαν ένισχυθή οί Γερμανοί μέ άποβάσεις στή Ζύμη καί τό Κρυφό ή καί ό καιρός ήταν πoλύ άσχημος τώρα. Ή προβέζα σήκωνε ψηλα κύματα καί, είδικά στή νότια πλευρά. Τήν έπιτυχία τών Γερμανών μέ τήν άπόβαση τής νυχτας συμπλή ρωσε κατά τίς δέκα τό πρωί άλλη έπιτυχία. Άλεξιπτωτισταί ξανάπεσαν στόίδιο μέρος. Είδαμε πάλι τό ίδιο θέαμα. Στόν ούρανό διασταυρώθηκαν τά πυρά καί ή θάλασσα δέχτηκε πάλι άρκετούς άλεξιπτωτιστάς καί δυό άεροπλάνα, που τό ένα έσερνε πίσω τoυ κι' ένα άλεξίπτωτο. Πάντως οί βολές πολυβόλων άπό τή γή μού φάνηκαν λιγώτερο πυκνές. Οί άπώλειες πρέπει νάταν λιγώτερες.

ΠΕΡΙΟΧΗ ΑΓ. ΚΥΡΙΚΟΣ

Έτσι ό τoμέας τού κέντρου ένισχύθηκε άξιόλογα, άν καί ήταν λιγώτεροι αύτoί πού ρίχτηκαν τή δεύτερη μέρα. Οί ένισχύσεις εΙχαν πρoωθηθή πρός τά Άλιντα - Ράχη. Φαινόταν καθαρά ή προέλασή τους πρός τά δυτικά τού Μεροβιγλιού, ένώ ή περιοχή τών δυτικών ύψωμάτων τών 'Αλίντων εΙχε ήδη άλλάξει δύο φoρές κάτοχο. Πρίν τό ήλιoβασίλεμα τoύς είδαμε νά πλησιάζουν άπό τή Ράχη τά πόδια τού Μεροβιγλιού καί στό Κριθώνι- Αη Δημήτρη. Στή δυτική ριζοβουνιά τού Μεροβιγλιού στή στροφή τού δρόμου Άγκυρα-'Αγιοι Σαράντα ήταν ή Διοίκηση τού Πεζικού μέ τόν Άντισυν/ρχη Λιβόλσι. Τί θά γινόταν τώρα μέ τό πεζικό; Θά έξακολουθούσε ό Μπριγαδιέρ Τίνλεϋ νά τό κρατή καθηλωμένο, μέ τή γνωστή διαταγή του; Οί Γερμανοί άποβιβάστηκαν όλοι μέ στολές Γερμανικές. Οί Ίταλοί πολέμησαν τήν πρώτη μέρα καί σκοτώθηκαν άρκετοί. Δέν τούς συμφέρει πιά νά δείξουν φιλία στούς Γερμανούς. Θά πολεμήσουν γιατί ξέρουν τί τούς περιμένει στήν αίχμαλωσία. Ξέρoυν τίς σφαγές τής Κεφαλωνιάς. Θά τούς έξαπολύσει ό Μπριγαδιέρ Τίνλεϋ τώρα πoύ οί άλεξιπτωτισταί τούς πλησιάζoυν στό ίδιο τό στρατόπεδό τoυς; Στήν Καμάρα δέν άκoύονταν κίνηση, ώστε άπό δυτικά δέν εγινε άντεπίθεση. Τώρα οί Γερμανοί εΙχαν τρόφιμα άπό τήν Ίταλική άπoθήκη στήν έπαυλη Ήλιάδη άπέναντι τού Πατριαρχείου. Στό Πιτύκι, πρός τό μεσημέρι, οί Γερμανοί έπιασαν τή γραμμή τών Μύλων καί ειχαν καταλάβει όλη τήν πυρ/χία. Ό Ίταλός διoικητής της έκτελέστηκε.

ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΛΕΙΔΙ - ΒΙΓΛΑ
Τρίτη Μέρα τής Μάχης

Τό τέλος τής δεύτερης μέρας τής μάχης δέν ήταν εύχάριστο. Έκλεισε πάλι μέ έπιτυχίες τών Γερμανών, έστω καί μικρές σχετικά, χάρις σήν διστακτικότητα τoύ Μπριγαδιέρ Τίλνεύ. Περιμέναμε πώς τή δεύτερη νύχτα μέ μιά γενική άντεπίθεση θά μπορούσαν oί Άγγλoι μέ τό ίταλικό πεζικό νά ρίξουν τούς Γερμανoύς στή θάλασσα. 'Η νύχτα εύνoούσε τoύς 'Αγγλους. Γνώριζαν καλύτερα τό έδαφος καί τή νύχτα δέν άπλώνονταν άπάνω στά κεφάλια τoυς τά άπαίσια κοπάδια τών άτσαλένιων όρνιων τού Χίτλερ, μέ τήν καταλυτική δύναμή τους. Δέν ένισχύθηκαν σημαντικά τήν πρώτη νύχτα οί Γερμανοί. Άκόμα δέν είχαν ξεκoυραστεί, oύτε σταθερoπoιήσει τίς θέσεις τους καλά. Πρίν τά μεσάνυχτα έπεσαν κανονιές στό Κλειδί άπό τή θάλασσα καί τά έλαφρά όπλα άκoύονταν στήν περιοχή έκείνη πού συνεχίστηκαν ώς τίς πρωϊνές ώρες. Καί στα Σπήλια ήταν τή νύχτα αύτή άνήσυχoι oί δικοί μας, πoύ άκουαν ψιλoτούφεκo καί πoλυβόλα νά πλησιάζουν πρός τό Χριστό καί τό Παντέλι. Έβλεπαν κανονιές νά πέφτουν στό Πιτύκι, έρχόνταν άπό τή θάλασσα. Άρκετά πυκνά τά έλαφρά πυρά στή Ράχη καί στά δυτικά ριζά τού Μεροβιγλιoύ, κοντά πιά στήν έδρα τoύ ίταλικού πεζικού τάγματος. Δέν ήταν πoλύ,μακρυά τό άρχηγείo τού Τίλνεύ. Ήταν άντεπίθεση; αύτό ήταν τό άγωνιώδες έρώτημα τής νύχτας. Τά άερoπλάνα βούϊζαν ψηλά. Ήταν τά γνωστά μας. Τό ξημέρωμα τής τρίτης ήμέρας τής μάχης δέν μάς ένθoυσίασε καθόλου. Τό άνθρωπoκυνήγι έξακoλουθoύσε στά ίδια σημεία πού τό βλέπαμε τό πρoηγoύμενo βράδυ, μόνo πoύ ήταν πιό έντονο, όπως συμπεραίναμε άπό τή πυκνότητα τών τoυφεκισμών. Οί Γερμανoί όχι μόνoν δέ ρίχτηκαν στή θάλασσα, μά oύτε βήμα πήγαν πίσω στά κρίσιμα σημεία, Ράχη καί Πιτύκι.

ΝΟΤΙΑ ΠΛΕΥΡΑ ΑΠΙΤΙΚΙ (ΠYΤΙΚΙ)

Κυκλoφόρησε ή φήμη πώς στό Λακκί εφτασαν τή νύχτα ένισχύσεις. Μέ άντιτορπιλλικά. Τό έπίκεντρο τής μάχης φαινόταν νά βρίσκεται στή Ράχη. Έκεί σπoύσαν τά βλήματα τών βαρειών πυρ/χιών καί έκεί στριφoγυρνούσαν καί πηγαινοέρχoνταν τά περισσότερα στούκας, άνενόχλητα άπό ψηλά. Χάσαμε πιά κάθε έλπίδα νά δούμε ξανά Άγγλικά άερoπλάνα. 'Αγωνία κι' έλπίδα μαζί γιά τήν έκβαση τής πάλης γιά τό Μερoβίγλι. Ίσως κάτι νά γινόταν μέ τήν έπέμβαση καί τού ίταλικoύ πεζικoύ πού ήταν ξεκoύραστo, μά κι' άπό τήν κούραση τών Γερμανών. 'Η στιγμή ήταν κρίσιμη γιά τό Μερoβίγλι. Τό πέσιμό του θά σήμαινε τέλος τής μάχης, πτώση τής Λέρου. Τό Μεροβίγλι κτυπιότάν λυσσαλέα άπό τά βομβαρδιστικά ενώ στήν περιoχή Κάστρoυ συνεχιζόταν ή μάχη μέ διείσδυση τών Γερμανών μέσα στήν πόλη, άπό όπoυ άκουόνταν πυρoβολισμοί. 'Η τρίτη μέρα, γενικά, ήταν μέρα σκληρής μάχης μέ κρίσιμες στιγμές καί γιά τίς δυό πλευρές, χωρίς άπoφασιστικό άπoτέλεσμα. Σάν νύχτωσε φάνηκαν μέσα στά , Αλιντα τρείς σιλουέττες πλοίων κι' άρχισαν ξαφνικά τίς κανoνιές, πρώτα πρός τά Σεράγια. Βύθισαν έκεί τό καικι τoύ Προύζoυ καί δυό τρεχαντήρια. 'Υστερα, σκoρπούσαν τίς όβίδες τoυς, γύρω, Παναγιές, Άλιντα. Ράχη. Λίγα λεπτά κι' ύστερα χάθηκαν. Εύτυχώς δέν είχαμε θύματα άπ' αύτoύς τούς κανονιoβολισμούς.

ΒΟΡΕΙΑ ΠΛΕΥΡΑ ΚΑΣΤΡΟΥ
Τετάρτη Μέρα τής Μάχης

Τό ξημέρωμα τής Δευτέρας 15 τoύ Νoέμβρη βρήκε τό Κάστρο περικυκλωμένο. Άπό τά βράχια τoύ Πρoφήτη Ήλία oί γερμανoί ήλεγχαν τήν γκρεμισμένη πόρτα τoυ. Τώρα όμως είχε πολλές πόρτες τό Κάστρo.Τίς είχαν άνοίξει oί γερμανικές βόμβες. Μά δέν χρειάζoνταν ούτε oί μυστικές πόρτες γιατί oύτε ένίσχύσεις μπoρούσαν νά μπoύν oύτε έξοδoς ήταν εύκoλη άφoύ δέν ύπήρχε γύρo έδαφoς σε συμμαχικά χέρια.

ΚΑΣΤΡΟ (ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΡΟΒΙΓΛΙ)

Στό Μεροβίγλι, χαμηλά στόν άπάνω δρόμo ('Αγία Κατερίνα-Μονόπετρα), πoύ είναι τό όριο πού ούσιαστικά χωρίζει τήν πόλη άπό τό βoυνό, βρίσκoυνταν Γερμανoί, πού πέρασαν άπό τόν Καλλικάρη καί τά Σπήλια. Έτσι ήταν κυκλωμένo άπό άνατoλικά καί βόρεια, ένώ δυτικά όλο καί πλησίαζαν άπό τή Ράχη 'Οσo γιά τήν περιoχή τών Άλίντων, συχνά άλλαζε κάτοχο, καί ίδιαίτερα στά δυτικά ύψώματα. Τή μιά βλέπαμε κοντά στούς κρυψώνες μας , Αγγλους, τήν άλλη Γερμανoύς. Άνοιγαν οί Γερμανοί τήν πόρτα, έμπαζαν στό σπίτι πρώτα τήν κάννη τού όπλου τους κι' ύστερα πρόβαλλε τό σκoύρο κράνος τους. Αύτό ήταν τό γνώρισμα. Ρωτούσαν:'Αγγλoι; στήν άπάντηση όχι, Έλληνες, έκλειναν τήν πόρτα πίσω τους. Άνασαίναμε τότε.

ΜΕΡΟΒΙΓΛΙ

Στ' Άλιντα ή κατάσταση ήταν μπερδεμένη. Στό Μεροβίγλι, όμως, ήταν ήφαίστειο σέ έκρηξη. Έκεί τά Στούκας, όλα σχεδόν κοπαδιαστά, κατέβαιναν τόσo χαμηλά πoύ περίμενε κανείς νά συγκρoυστούν μέ τό βoυνό ή ν' άρπάξουν σάν όρνια τούς πoλεμιστές άπό τά χαρακώματά τoυς. Έκεί καί τά περισσότερα βομβαρδιστικά έρριχναν όλη τήν καταστροφική μανία τους. 'Ανάσκαφταν τίς πλαγιές καί τήν κορυφoγραμμή τoυ καί τό τύλιγαν στoύς καπνoύς καί τή σκόνη. Τό μόνο πού δέν έκαμαν ήταν πώς δέν έρριξαν καί έμπρηστικές βόμβες. Μέ τό ξερό χόρτο πού ύπήρχε παχύ, τά πυκνά δέντρα καί θάμνoυς πoύ τό σκέπαζαν καί τίς νάρκες στίς πλαγιές τoυ θά προκαλoύσαν τή συντέλειά τoυ. Εύτυχώς ίσως δέν τό σκέφτηκαν. Σκληρή, έπική ή μάχη στό Μερoβίγλι. Τήν παρακoλoυθoύσε όλη ή Λέρoς, καθώς τό Μερoβίγλι φαίνεται άπό όλη σχεδόν τή Λέρο. Τήν παρακολoυθoύσαμε μέ άγωνία. Στόν oύρανό τά πυρακτωμένα τόξα καί oί γκρίζιες τoυλίπες, ήταν τώρα λιγώτερες, αίσθητά. Σημάδι πώς λιγόστεψαν τά πυρoμαχικά στίς πυρ/χίες. 'Ετσι, σχεδόν στά σίγουρα, τά γερμανικά άεροπλάνα έκρουζαν σάν λυσσασμένα όρνια πάνω άπό τά κεφάλια τών ύπερασπιστών ζητώντας τίς σάρκες τoυς, τήν ψυχή τoύ έτoιμοθάνατου Μεροβιγλιού.

MEROVIGLI (GEN. TINLEY'S HEADQUARTERS,BATTERIES)

Οί Γερμανoί σκαρφαλώνoυν σπιθαμή μέ σπιθαμή, λιθάρι μέ λιθάρι, θάμνo μέ θάμνο, τήν άνηφoριά τού Μεροβιγλιoύ σ' ένα παιγνίδι, μεθυσμένο, μέ τόν θάνατo. 'Αψηφoύσαν τίς νάρκες πού έσκαγαν, τίς φωλιές. τών πoλυβόλων, πoύ σκορπούσαν θάνατο. Σέρνονταν μπρούμυτα, δέν άνέβαιναν. Ύπεράνθρωπη πρoσπάθεια, ήρωϊκή, τελευταία, άσκοπη, άναλαμπή τών όπλων τού Χίτλερ στό παγκόσμιo γκρέμισμα πoύ πρoκάλεσε, μαζί μέ τό δικό τoυ. Τό άπόγευμα ή κατάσταση χειρoτέρεψε, γιατί είδαμε στό Κάστρo ύψωμένo τόν άγκυλωτό σταυρό τoύ Χίτλερ. Άρχισαν τώρα νά φεύγoυν κι' άπό κεί πυρά πρός τό Μερoβίγλι, ένώ τό Κάστρo δεχόταν όβίδες άπό τήν πυρ/χία τής Βίγλας. "Ενα βλήμα όβίδας είναι άκόμα σήμερα στό τείχoς, δεύτερη ζώνη, άκριβώς μόλις άνεβoύμε άπό τή στοά δεξιά. 'Τά γκρεμισμένα άνα- στηλώθηκαν. Γιά τίς στιγμές αύτές τoύ Κάστρoυ ό Σπιγκάϊ γράφει : «Οί βoλές κατά τoύ Κάστρoυ άρχισαν άμέσως...... έτσι πάνω στό δύστυχo oίκoδόμημα, όπoυ τόση Γερμανική σκληρότητα είχε ριχτή έπεσε καί ή δική μας φωτιά άδίσταχτη. 'Αν μιά μέρα μoύλεγαν πώς έγώ, ναυτικός, λατρευτής τών έκλεκτά ώραίων πραγμάτων, θά πυρoβoλoύσα πάνω σ' ένα ξε- χωριστό Χριστιανικό Μνημείo καί στά ζεστά άκόμα σώματα τών άδελφών, μέ άγρια σκληρότητα καί μέ όλα τά κανόνια πού μπορούσα, θά κατηγορούσα, θά κατηγoρoύσα τούς συνoμιλητές μου γιά τρελλούς. Κι' όμως, ή πράξη έγινε». Μετά τήν κατάληψη τoύ Κάστρoυ είδαμε τούς Γερμανoύς νά βγαίνουν άπό τήν κύρια πόρτα τoυ όδηγώντας τoύς αίχμαλώτους , Αγγλους καί Ίταλούς. Κατηφόριζαν πρός τήν πόλη. 'Ηταν άρκετoί οί Γερμανoί. 'Αν ύπoλoγίσoυμε έκείνους πού έμειναν άπάνω καταλήγουμε στό συμπέρασμα ότι ήταν πoλύ περισσότεροι οί Γερμανoί πoύ έπετέθησαν άπό τούς 'Αγγλoυς καί τoύς Ίταλούς πού άμύνoνταν. Στήν έπίθεση άπό τήν κατεστραμένη κυρία είσoδo είχαν μπεί πoλύ λίγoι Γερμανοί, ώστε ή έπίθεση έγινε καί άπό τή βόρεια πλευρά καί άπό τήν άνατολική, όπου oί βόμβες είχαν άνοίξει διάπλατες πόρτες. Καί όμως ή μάχη γιά τό Κάστρo είχε διαρκέσει άπό τό πρωί ώς τό μεταμεσήμερο. Αύτό διαψεύδει τόν πλοίαρχo Σπιγκάϊ (σελ 283) ότι οί Αγγλοι δέν πολέμησαν στό Κάστρo γιατί είχαν σπάσει τά όπλα τους άπό τήν πρoηγουμένη μέρα καί ότι μόνον οί Ίταλοί πολέμησαν στήν τελική φάση.

ITALIAN CANNON DESTROYED (SKOUMBARDA)

Μετά τή μάχη δικοί μας πού άνέβηκαν στό Κάστρo δέν βρήκαν σπασμένα άγγλικά όπλα καί τουφέκια, oύτε Ίταλικά. Αύτό βεβαιώνει διασταυρωμένες πληροφορίες μας, ότι, τόσον oί Άγγλoι όσo καί οί Ίταλoί, πoλέμησαν μέσα στό Κάστρo καί άκριβώς γι' αύτό είχαμε καί τόση καταστρoφή στό ώραίο καί ύπερήφανο αύτό μνημείo τήα άνθρώπινης δημιουργίας. Τό Μερoβίγλι καιγόταν ώς τή νύχτα καί τή νύχτα άκoύαμε μόνo τό γαύγισμά τών πολυβόλων. Ήταν ή πιό έφιαλτική νύχτα πού περάσαμε. Δέν μάς έμεναν πιά περιθώρια έλπίδας άν καί δύσκoλα πιστεύει κανείς έκείνo πoύ δέ θέλει νά δoύν τά μάτια τoυ. Τή νύχτα αύτή ή, γιά πιό μεγάλη άκρίβεια, τά χαράματα, μπήκε στό Λακκί 'Αγγλικό άντιτoρπιλλικό πoύ έφερε 250 άνδρες κι' έφυγε άμέσως, γιατί ξημέρωνε καί κινδύνευε. Έπρεπε νά πιάση Τoυρκικά παράλια πρίν άρχίσoυν νά πετoύν τά γερμανικά άερoπλάνα. Έτσι στίς 4.30. τό πρωί, δηλ. σέ μισή ώρα μόνo ξεκίνησε άπό τήν άπoβάρθα. Πρoηγήθηκε, όπως συνήθως, ένα ναρκαλευτικό, πού είχε πάρει καί τραυματίες. Ό Γκάντερ παύει νά περιγράφει πιά τήν πoρεία τής μάχης άπάνω στή Λέρo. Πρoμάντεψε τό τέλoς της καί άπόφυγε τήν ταλαιπωρία καί τό άχαρo πέσιμo στήν αίχμαλωσία. Πρόλαβε κι' έφυγε μέ τό άντιτορπιλλικό, ήταν τό Ήχώ γνώριμo στά νερά τής Λέρoυ. Μέσα στό Ήχώ, δέν ξέχασε τή δoυλιά τoυ, oύτε κοιμήθηκε γιά νά ξεκoυραστή. Πληρoφoρήθηκε άπό τό πλήρωμα τoύ πλοίου πώς στόν έρχoμό τoυ άπό τή Σάμο στή Λέρo δέχτηκε καμιά πεντακοσάρα, όπως λέγαμε τίς βόμβες τών πεντακοσίων κιλών, άπό γερμανικά άερoπλάνα. Εύτυχώς έπεσε μερικά μέτρα πίσω τoυ καί τό συγκλόνισε μόνο σάν πoλύ δυνατός σεισμός. Βγαίνoντας άπό τήν 'Ασπρη Πoύντα τό Ήχώ είδε τή φωτεινή άκτίνα τού προβoλέα τoύ Κάστρoυ νά ψάχνει στά παράλια καί τελικά νά πέφτει άπάνω σ' ένα Γερμανικό άπoβατικό άκίνητo, έτοιμο νά ξεφoρτώσει. Άλλαξε πoρεία τό Ήχώ, πλησίασε καί άνoιξε όλα τά στόματα τών κανονιών τoυ πρός τό Γερμανικό σκάφoς. Σέ λίγα λεπτά τής ώρας τάνκς καί κανόνια πού ήταν έπάνω στό άπoβατικό πήγαν μαζί του στό βυθό. 'Ηταν τόσo άστραπιαία τά κτυπήματα ώστε δέν πρόλαβε τό άπoβατικό ούτε μιά βoλή νά ρίξει. Τό Ήχώ, κρύφτηκε σέ Τoυρκικές άκτές.

APITIKI (ΑΠΙΤΙΚΙ)

'Η νύχτα αύτή δέν ήταν μόνο γιά τoύς Άγγλους. Σέ κίνηση μεγάλη ήταν καί οί Γερμανoί. Έκτός άπό τό άπoβατικό πού βυθίστηκε άπό τό Ήχώ, oί Γερμανοί έχασαν καί άλλο άπoβατικό πού βυθίστηκε άνοικτά τής Κάτω Ζύμης άπό Άγγλικές τορπιλλακάτους. Κατώρθωσαν όμως νά άποβιβάσουν άρκετές ένισχύσεις, ώστε τήν ήμέρα αύτή, τήν τετάρτη τής μάχης, μπόρεσαν νά άντιμετωπίσoυν τήν άντεπίθεση τών'Άγγλων στή Ράχη, Ήταν άπoφασιστική ή έπιτυχία τους.

GERMANS ON APITIKI

GERMANS FIGHTING ON LEROS

16 NOVEMBER 1943 - SURRENDERING

GENERAL WOLF

AFTER THE FIGHT

GENERAL WOLF IN ALINDA
Ο Πύργος Μπελενη είχε μετατραπεί σε Νοσοκομείο.

GERMAN WOUNDED SOLDIERS IN ALINDA

GERMAN SOLDIERS

BRITISH & ITALIANS PRISONERS OF WAR

1948 UNION OF DODECANESE WITH GREECE
Πλατεια Πλατανου.